ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯ੍ਵੋਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਃ ਸਦृਸ਼ੀ ਹ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸੁਪ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਿਕਾ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; 'ਸੁੱਤਾ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਮੁਖ੍ਯਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਅਤੋ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮਿਦਮਙ੍ਗੀਕਾਰ੍ਯਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੧.

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ।

ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧਨਂ ਤਪਃ । ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਪ੍ਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਦੀਰਿਤਾ ॥ ੩,੧੧.

ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਧਨ ਤੇ ਤਪ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁੱਤਾ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਯਦਾ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਗਰ੍ਭੇਣ ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਧਾਸ੍ਯ ਤੇ ਯਦਿ ॥ ੩,੧੧.

ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ—

ਤਰ੍ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ ਕਥਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਭਯਾਦਿਕਮ੍ । ਭਯਾਦਿਕਂ ਹ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਾਮ ਕਾ ਵਾਸ੍ਮਾਕਂ ਕ੍ਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੧੧.

ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਦੱਸ ਕਿ ਡਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਡਰ ਆਵੇ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗੀ?

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗੋਵਿਨ੍ਦੋਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਭਯਂ ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰਣਮਤ੍ਰ ਹਿ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਥੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਨਤੀਜਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੈ।

ਪ੍ਰੀਯਤੇ ਮਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਹਿ । ਅਜ੍ਞਾਦਿਕਂ ਯਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੧੧.

ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਕਥਂ ਸੁਖੀ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਨ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਕਥਂ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ ॥ ੩,੧੧.

ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?

ਯਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ । ਅਤ੍ਯਾਦਰਾਤ੍ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ਛ੍ਰਵਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਦ ॥ ੩,੧੧.

ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੱਸ।

ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕृष੍ਣੋ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਭਯਂ ਚ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਤਸ੍ਯ ਨ ਜਾਨੀਹਿ ਮਹਾਮਤੇ ॥ ੩,੧੧.

ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੱਡੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉਸ ਲਈ ਡਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।

ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਮਦ੍ਭਯਂ ਤਸ੍ਯ ਹਰਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਭਯਾਕਾਮਵਤੀਵਾਨਮੁਵਾਸ੍ਤਵਮੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਡਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ; ਡਰ, ਇੱਛਾ ਵਾਂਗ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਪ੍ਰਾਬ੍ਧਲੇਸ਼ਸ੍ਤ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਦੁਃ ਖਾਜ੍ਞਾਨਾਦਿਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੩,੧੧.

ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?

ਵਿष੍ਣੋਰਾਜ੍ਞਾਨੁਸਾਰੇਣ ਭਯਾਯਾਨੁਕਰੋਤ੍ਯਸੌ । ਤੇਨ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਚ ਹਰਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੧੧.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ृਣੋਤਿ ਸਤਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਤਾਵਤਾਜ੍ਞਤਾ । ਕਦਾਚਿਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਦੁਃ ਖੀ ਨ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੧.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਖੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਨ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਧਰਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਦੁਃ ਖਿਵਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਆਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮੋਹਨਾਯ ਚ ॥ ੩,੧੧.

ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗਿਆਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਦੁਖੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗ੍ਯਤਾਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਾਵਦੇਵਾਸ੍ਤਿ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੧੧.

ਜਦ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ ਨਾਮ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਚਾਦਰਾਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਸਾਦਨਂ ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੧੧.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਕਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ । ਪਦ੍ਮਾਦ੍ਧਿਰਣ੍ਮ ਯਾਜ੍ਜਾਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੁ ਚਤੁਰਾਨਨਃ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਚਤੁਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

ਸਰ੍ਵਦਾऽਲੋਚਨਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਾਲੋਚਨਂ ਕृਤਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮੋਹਨਾਰ੍ਥਾਯ ਹਰਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧੧.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਗਿਆਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ।

ਸਂਕਲ੍ਪੋਪਿ ਤਥੈਵਾਸ੍ਤਿ ਨ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਕृਤਸ੍ਤਥਾ । ਕੋ ਵਾ ਮਾਂ ਸृष੍ਟਵਾਨਤ੍ਰ ਇਤਿ ਹ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ ਸ ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਰਾਦਾ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; 'ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਬਣਾਇਆ?'—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਤਂ ਵਿਚਾਰਯਿਤੁਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪਦ੍ਮਨਾਡੀਂ ਵਿਵੇਸ਼ ਹ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੧੨ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਨਾਡੀਂ ਸਮਾਵਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਨੁਭਾਵਃ ਸ਼੍ਰੀਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤੋ ਤ੍ਵਥ ਪੁष੍ਕਰਸ੍ਥਃ । ਵਿਚਾਰਯਾਮਾਸ ਗੁਰੁਂ ਸ੍ਵਮੂਲਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ॥ ੩,੧੨.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਭਗਤ, ਜੋ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਡੰਡੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ, ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਅਦਵਿਤੀਯ ਹੈ, ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

ਏਤਾਵਤਾ ਹਰਿਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯਚ੍ਛਿਨ੍ਨਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਸ੍ਯ । ਵਿਚਾਰਕਾਲੇ ਚ ਵਿਚਿਨ੍ਤਨੀਯੋ ਹ੍ਯਜ੍ਞਾਨਲੇਸ਼ਸ੍ਤੁ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੨.

ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹਰੀ ਦੇ ਭਗਤ, ਚਤੁਰ-ਮੁਖੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਟੁੱਟੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਂਚ ਸਮੇਂ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਲੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾਸ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮਨਃ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪ ਏਵ ਤਥੈਵ ਸੋਪਿ ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਆਲੋਚਨੇ ਤਸ੍ਯ ਸਦਾਸ੍ਤਿ ਭੂਮਨ੍ਸ੍ਵਯੋਗ੍ਯਤਾਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਚੈਵ ॥ ੩,੧੨.

ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਰੇਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਃ ਸ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਸ੍ਵਰੂਪੇ ਚ ਖਗਾਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਮ੍ । ਯਥਾਪਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰਿਚਾਰਵਾਰਿ ਚ ਅਜ੍ਞਾਤਵਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਚ ॥ ੩,੧੨.

ਹਰੀ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸੇਵਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਅਣਜਾਣਾ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਹਰੇਃ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਰੁਤੇऽਸੌ ਕਦਾਚ੍ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇषੋऽਸ੍ਤਿ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ । ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਗृਹੀਤਚਿਤ੍ਤੋ ਯਥਾ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਸ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਦੇਵਃ ॥ ੩,੧੨.

ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਕਦੇ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ, ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਕਿ ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲਿਆ ਤੇ ਸਮਝਿਆ।

ਸਦਾ ਤ੍ਵਦੋषਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ੇषੈਸ਼੍ਚ ਮੁਕ੍ਤਵੇਦਾਸ੍ਤਥਾ ਵਾ ਪਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨ ਤਥਾ ਹਰਿਂ ਚ ਸ੍ਵਯੋਗ੍ਯਤਾਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਵੇਧਾਃ ॥ ੩,੧੨.

ਮੁਕਤ ਵੇਦ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਲਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਜਾਂ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ।

ਹਰੇਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਸ੍ਵਯੋਗ੍ਯਰੂਪਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵੇਤ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੋਃ । ਤਤ੍ਰਾਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦ੍ਵਿਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯਾਵਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਤਥੈਵ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਃ ॥ ੩,੧੨.

ਉਹ ਹਰੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ। ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ।

ਵੇਧਾ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਕੁਤਸ੍ਤਦਨ੍ਯੇ ਤਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਸਰ੍ਵਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਵੇਦਾਨੇਕਦੇਸ਼ੇਨ ਵੇਦ ਜਾਨਾਤਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਰ੍ਹਰਿਰੂਪਂ ਚ ਯਾਵਤ੍ ॥ ੩,੧੨.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸਵਰੂਪ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਵੇਦ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਹਰੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।