ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਤੋ ਹਰਿਃ ਕृष੍ਣੋ ਸੁਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋऽਪਿ ਸਰ੍ਬਦਾ । ਉਦ੍ਵੁਦ੍ਧਵਨ੍ਮਹਾ ਵਿष੍ਣੁਰਭੂਦਜ੍ਞਪਰੀਕ੍ਸ਼ਯਾ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਸੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।

ਤਸ੍ਯ ਨਾਭੇਰਭੂਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਸੌਵਰ੍ਣਂ ਭੁਵਨਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਭੂਦੇਵੀ ਤ੍ਵਭਿਮਾਨਿਨੀ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ।

ਅਨਨ੍ਤਸੂਰ੍ਯਵਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਰਮੀਰਿਤਮ੍ । ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਮਯੋ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਤ ਸੂਰਜ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਚਮਕਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਭੂਤਂ ਚ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਨਰਾਃ । ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਧਰਂ ਲੋਕਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ਸਂਗਿਸਂਗਿਨਃ ॥ ੩,੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਰੀਟਾਦਿਕਵਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਕਿਰੀਟਾਦ੍ਯਾ ਅਪਿ ਹਰੇਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਂਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਕਿਰੀਟ ਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਿ ਹਰੀ ਦੇ ਕਿਰੀਟ ਆਦਿ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਵਰੂਪਾ ਹ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਗृਹੀਤਾ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਨ ਸ੍ਵਰੂਪਾਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੧.

ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੇ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਮਝੋ।

ਭ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਹ੍ਯਸृਜਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਲੋਕਵਿਧਾਯਕਮ੍ । ਪ੍ਰਲਯੇ ਮੁਕ੍ਤਿਹੀਨਸ਼੍ਚ ਸੁਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧਃ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ 'ਸੁੱਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਸਮਿਵਸ੍ਤ੍ਰਿਵਂ ਚ ਨ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਪ੍ਰਲਯੋਪਿ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯ੍ਵੋਰ੍ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਹਿ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਵृਤ੍ਤਿਰੂਪਂ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਾਦ੍ਯਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮੁਪਰਤਿਃ ਸੁਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ ੩,੧੧.

ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਰੁਕ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣ, ਗਿਆਨਵਾਨ 'ਸੁੱਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਪਾਸਗ੍ਨਿ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤਯੋਰ੍ਵਰ੍ਤੇ ਹ੍ਯਵਿਲਤ੍ਯਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੧੧.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਰੱਸੇ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਹਸਤੀਆਂ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯ੍ਵੋਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਃ ਸਦृਸ਼ੀ ਹ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸੁਪ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਿਕਾ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; 'ਸੁੱਤਾ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਮੁਖ੍ਯਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਅਤੋ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮਿਦਮਙ੍ਗੀਕਾਰ੍ਯਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੧.

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ।

ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧਨਂ ਤਪਃ । ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਪ੍ਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਦੀਰਿਤਾ ॥ ੩,੧੧.

ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਧਨ ਤੇ ਤਪ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁੱਤਾ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਯਦਾ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਗਰ੍ਭੇਣ ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਧਾਸ੍ਯ ਤੇ ਯਦਿ ॥ ੩,੧੧.

ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ—

ਤਰ੍ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ ਕਥਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਭਯਾਦਿਕਮ੍ । ਭਯਾਦਿਕਂ ਹ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਾਮ ਕਾ ਵਾਸ੍ਮਾਕਂ ਕ੍ਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੧੧.

ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਦੱਸ ਕਿ ਡਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਡਰ ਆਵੇ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗੀ?

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗੋਵਿਨ੍ਦੋਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਭਯਂ ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰਣਮਤ੍ਰ ਹਿ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਥੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਨਤੀਜਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੈ।

ਪ੍ਰੀਯਤੇ ਮਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਹਿ । ਅਜ੍ਞਾਦਿਕਂ ਯਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੧੧.

ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਕਥਂ ਸੁਖੀ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਨ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਕਥਂ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ ॥ ੩,੧੧.

ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?

ਯਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ । ਅਤ੍ਯਾਦਰਾਤ੍ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ਛ੍ਰਵਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਦ ॥ ੩,੧੧.

ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੱਸ।

ਇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕृष੍ਣੋ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਭਯਂ ਚ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਤਸ੍ਯ ਨ ਜਾਨੀਹਿ ਮਹਾਮਤੇ ॥ ੩,੧੧.

ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੱਡੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉਸ ਲਈ ਡਰ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ।

ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਮਦ੍ਭਯਂ ਤਸ੍ਯ ਹਰਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਭਯਾਕਾਮਵਤੀਵਾਨਮੁਵਾਸ੍ਤਵਮੀਰਿਤਮ੍ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਡਰ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ; ਡਰ, ਇੱਛਾ ਵਾਂਗ, ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਪ੍ਰਾਬ੍ਧਲੇਸ਼ਸ੍ਤ ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਦੁਃ ਖਾਜ੍ਞਾਨਾਦਿਕਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੩,੧੧.

ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ?

ਵਿष੍ਣੋਰਾਜ੍ਞਾਨੁਸਾਰੇਣ ਭਯਾਯਾਨੁਕਰੋਤ੍ਯਸੌ । ਤੇਨ ਪ੍ਰੀਣਾਤਿ ਚ ਹਰਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੧੧.

ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਸ਼ृਣੋਤਿ ਸਤਤਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਨ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਤਾਵਤਾਜ੍ਞਤਾ । ਕਦਾਚਿਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਦੁਃ ਖੀ ਨ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੧.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਚਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਕਦੇ ਕਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਖੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਯਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚ ਨ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਧਰਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਚ । ਦੁਃ ਖਿਵਦ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਆਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮੋਹਨਾਯ ਚ ॥ ੩,੧੧.

ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਗਿਆਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਲਈ ਦੁਖੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਯੋਗ੍ਯਤਾਮਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਯਾਵਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤਾਵਦੇਵਾਸ੍ਤਿ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੧੧.

ਜਦ ਤੱਕ ਗਿਆਨ ਆਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ ਨਾਮ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਚਾਦਰਾਤ੍ । ਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯਾਸਾਦਨਂ ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੧੧.

ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ, ਜਦ ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ—ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤੋ ਜ੍ਞਾਨਾਦਿਕਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ । ਪਦ੍ਮਾਦ੍ਧਿਰਣ੍ਮ ਯਾਜ੍ਜਾਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤੁ ਚਤੁਰਾਨਨਃ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਐਸਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਚਤੁਰ-ਮੁਖੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੋਨੇ ਦੇ ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਉੱਗੇ ਕਮਲ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ।

ਸਰ੍ਵਦਾऽਲੋਚਨਾਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਾਲੋਚਨਂ ਕृਤਮ੍ । ਅਜ੍ਞਾਨਾਂ ਮੋਹਨਾਰ੍ਥਾਯ ਹਰਿਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧੧.

ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਅਗਿਆਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਅਤੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ।