ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਏਤਾਸਾਂ ਹਨਨਂ ਨੈਵ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਾਮਃ ਸਦਾ ਹਰੇ । ਅਸ੍ਤਿ ਪ੍ਰਤਿਨृषੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪ੍ਰਕृਤੀ ਦ੍ਵੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੇ ॥ ੩,੧੧.

ਹੇ ਹਰੀ, ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ। ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ।

ਏਕਾ ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਸਂਸਾਰਾ ਤ੍ਵਜਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧਾਯਿਕਾ । ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਤੁ ਤਮੋऽਪੋਹ੍ਯਾ ਅਜਸ਼ਬ੍ਦਾਭਿਧਾਯਿਕਾ ॥ ੩,੧੧.

ਇੱਕ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਅਜਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਦੂਜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ 'ਅਜਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤ ਏਵ ਤ੍ਵਜੇ ਜ੍ਯੇष੍ਠੇ ਇਤਿ ਲੋਕੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤੇ । ਸੁਖਦੁਃ ਖਪ੍ਰਦਾ ਚੈਵ ਅਪਰਾ ਦੁਃ ਖਦੈਵ ਤੁ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ 'ਜੈਠੀ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਧਿਕਾਰਿਣਾਮੇਵ ਜ੍ਞਾਨੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਾਦਯੋ ਗਣਾਃ । ਤੇषਾਮਾਚ੍ਛਾਦਿਕਾ ਹੋਕਾ ਤਮੋਙ੍ਗਾ ਸਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ॥ ੩,੧੧.

ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਗਿਆਨ, ਸਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣ ਹਨ। ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਮੋਹਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜੀਵਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮਹਾਵਿष੍ਣੁਂ ਪਾਹ੍ਯਾਚ੍ਛਾਦਯਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਸਾ ਪਰਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਪਰਮਾਚ੍ਛਾਦਿਕਾ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੧੧.

ਉਹ ਜੀਵ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਉਹ ਪਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਸਾ ਪਰਮਾ ਦੁष੍ਟਾ ਹੋਕਾ ਤਮੋਙ੍ਗਾ ਤੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ । ਜੀਵਵਰ੍ਗੇष੍ਵੇਵ ਖਗ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੇਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਪਰਮ ਅਤੇ ਮੰਦ ਮੋਹਣੀ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਪੰਛੀ, ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।

ਪਿਸ਼ਾਚਵਤ੍ਸਮੁਦ੍ਦਿष੍ਟਾ ਜੀਵਸ੍ਯੇਤ੍ਯਧਿਕਾਰਿਣਃ । ਪ੍ਰੇਰਿਕਾ ਤੁ ਤਯੋਰ੍ਦੇਵ੍ਯੋ ਸ੍ਤ੍ਵਹਮਾਦ੍ਯਾ ਸੁਖਾਤ੍ਮਿਕਾ ॥ ੩,੧੧.

ਉਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪਿਸਾਚ ਵਾਂਗ ਪਕੜੀ ਹੋਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਦੇਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਹਾਂ, ਸੁਖ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹਾਂ।

ਤਤ੍ਰ ਵਿष੍ਣੋ ਮਹਾਭਾਗ ਸਗੁਣਾਚ੍ਛਾਦਕੋ ਹਿਤਃ । ਪਰਮਾਚ੍ਛਾਦਿਕਾਂ ਦੁष੍ਟਾਂ ਵ੍ਯਾਮੁਚ੍ਯੈਵ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾ ਭਾਗ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਪਰਮ ਮੰਦ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਹੇ ਮਹਾ ਪ੍ਰਭੂ—

ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਦੇਹਿ ਮਹਾਦੇਵ ਤ੍ਵਦ੍ਭਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ । ਪਰਮਾਚ੍ਛਾਦਿਕਾ ਹ੍ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯ ਸਂਸਾਰਿਣੋ ਯਤਃ ॥ ੩,੧੧.

ਹੇ ਮਹਾ ਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੋ, ਹੇ ਮਹਾ ਪ੍ਰਭੂ। ਇਸ ਪਰਮ ਢੱਕਣ ਵਾਲੀ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਤ ਏਵ ਚ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਪਸਾਰਣਮ੍ । ਕੁਰੁ ਦੇਵ ਮਹਾਭਾਗ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞਾਯਤਾਂ ਮਮ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦਾ ਹਟਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾ ਭਾਗ ਦੇਵ, ਇਹ ਕਰੋ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸਮਝੋ।

ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਤੋ ਹਰਿਃ ਕृष੍ਣੋ ਸੁਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧੋऽਪਿ ਸਰ੍ਬਦਾ । ਉਦ੍ਵੁਦ੍ਧਵਨ੍ਮਹਾ ਵਿष੍ਣੁਰਭੂਦਜ੍ਞਪਰੀਕ੍ਸ਼ਯਾ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਹਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ ਸੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।

ਤਸ੍ਯ ਨਾਭੇਰਭੂਤ੍ਪਦ੍ਮਂ ਸੌਵਰ੍ਣਂ ਭੁਵਨਾਸ਼੍ਰਯਮ੍ । ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਕृਤਂ ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਭੂਦੇਵੀ ਤ੍ਵਭਿਮਾਨਿਨੀ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਮਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਭ ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ।

ਅਨਨ੍ਤਸੂਰ੍ਯਵਚ੍ਚੈਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਰਮੀਰਿਤਮ੍ । ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਮਯੋ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਅਨੰਤ ਸੂਰਜ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਚਮਕਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਭੂਤਂ ਚ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਨਰਾਃ । ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਧਰਂ ਲੋਕਂ ਤਥਾ ਤਤ੍ਸਂਗਿਸਂਗਿਨਃ ॥ ੩,੧੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕਿਰੀਟਾਦਿਕਵਚ੍ਚੈਵ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਕਿਰੀਟਾਦ੍ਯਾ ਅਪਿ ਹਰੇਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਸਂਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੧੧.

ਜਿਵੇਂ ਕਿਰੀਟ ਤੇ ਹੋਰ ਗਹਿਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਿ ਹਰੀ ਦੇ ਕਿਰੀਟ ਆਦਿ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਸ੍ਵਰੂਪਾ ਹ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ । ਗृਹੀਤਾ ਇਤਿ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਨ ਸ੍ਵਰੂਪਾਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੧.

ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੇ ਗੈਰ-ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਰਤ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਮਝੋ।

ਭ੍ਮਾਣ੍ਡਂ ਹ੍ਯਸृਜਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਲੋਕਵਿਧਾਯਕਮ੍ । ਪ੍ਰਲਯੇ ਮੁਕ੍ਤਿਹੀਨਸ਼੍ਚ ਸੁਪ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧਃ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ 'ਸੁੱਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਸ੍ਯ ਸਮਿਵਸ੍ਤ੍ਰਿਵਂ ਚ ਨ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਪ੍ਰਲਯੋਪਿ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯ੍ਵੋਰ੍ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਹਿ ॥ ੩,੧੧.

ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਵृਤ੍ਤਿਰੂਪਂ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪਾਦ੍ਯਾਰ੍ਘ੍ਯਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮੁਪਰਤਿਃ ਸੁਪ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ॥ ੩,੧੧.

ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਰੁਕ ਜਾਣ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੈਰ ਧੋਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਰੁਕ ਜਾਣ, ਗਿਆਨਵਾਨ 'ਸੁੱਤਾ' ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯ੍ਵੋਸ਼੍ਚ ਪਾਸਗ੍ਨਿ ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਕਥਂ ਤਰ੍ਹਿ ਤਯੋਰ੍ਵਰ੍ਤੇ ਹ੍ਯਵਿਲਤ੍ਯਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੧੧.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਰੱਸੇ ਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਹਸਤੀਆਂ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯ੍ਵੋਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਃ ਸਦृਸ਼ੀ ਹ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸੁਪ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਿਕਾ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਲਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਅਸਲ ਹਸਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ; 'ਸੁੱਤਾ' ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਣ੍ਯਮੁਖ੍ਯਯਾ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਸ੍ਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਬੋਧ ਮੇ । ਅਤੋ ਨ ਵਾਸ੍ਤਵਮਿਦਮਙ੍ਗੀਕਾਰ੍ਯਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੧੧.

ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਹਸਤੀਆਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਅਸਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ।

ਵਾਸ੍ਤਵਂ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਧਨਂ ਤਪਃ । ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਸੁਪ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਪ੍ਤਿਰ੍ਨਾਸ੍ਤੀਤ੍ਯੁਦੀਰਿਤਾ ॥ ੩,੧੧.

ਜੋ ਅਸਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਧਨ ਤੇ ਤਪ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁੱਤਾ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੁੱਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ।

ਯਦਾ ਹਿ ਕਾਰਣਂ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਇਤ੍ਯਭਿਪ੍ਰਾਯਗਰ੍ਭੇਣ ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਧਾਸ੍ਯ ਤੇ ਯਦਿ ॥ ੩,੧੧.

ਜਦੋਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਨਤੀਜਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ; ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ—

ਤਰ੍ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਭਾਗ ਕਥਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਭਯਾਦਿਕਮ੍ । ਭਯਾਦਿਕਂ ਹ੍ਯਸ੍ਤੁ ਨਾਮ ਕਾ ਵਾਸ੍ਮਾਕਂ ਕ੍ਸ਼ਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੧੧.

ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਦੱਸ ਕਿ ਡਰ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਡਰ ਆਵੇ, ਪਰ ਸਾਡੀ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਵੇਗੀ?

ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਗੋਵਿਨ੍ਦੋਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਾਰਣਮ੍ । ਭਯਂ ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਕਾਰ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰਣਮਤ੍ਰ ਹਿ ॥ ੩,੧੧.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਥੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਡਰ ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਨਤੀਜਾ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਹੈ।

ਪ੍ਰੀਯਤੇ ਮਤ੍ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸੁਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਹਿ । ਅਜ੍ਞਾਦਿਕਂ ਯਦਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੧੧.

ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਥੇ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਅਗਿਆਨ ਆਦਿ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਐਸਾ ਨਾ ਹੋਵੇ।

ਕਥਂ ਸੁਖੀ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯੇਤ ਨ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰਿष੍ਯਤਿ । ਕਥਂ ਵਾ ਮੁਕ੍ਤਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਨਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ ॥ ੩,੧੧.

ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੱਸ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ?

ਯਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ । ਅਤ੍ਯਾਦਰਾਤ੍ਕਥਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਞ੍ਛ੍ਰਵਣਂ ਕੁਰੁਤੇ ਵਦ ॥ ੩,੧੧.

ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦੱਸ।