ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰऋषਿਸ੍ਤ੍ਵੇਵਂ ਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾ ਤੂष੍ਣੀਂ ਬਭੂਵ ਹ । ਭृਗੁਨਾਰਦਕ੍ਸ਼ਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਹਾਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਕਾਃ ॥ ੩,੭.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਨਾਰਦ ਅਤੇ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਹਿ ਗਏ।

ਸਪ੍ਤਸਂਖ੍ਯਾ ਵਸਿष੍ਠਾਦ੍ਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਸ੍ਤਥੈਵ ਚ । ਵੈਵਸ੍ਵਤਮਨੁਸ੍ਤ੍ਵੇਤੇ ਪਰਸ੍ਪਰਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੭.

ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਸੱਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਮਨੁ — ਇਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਹ੍ਨੇਰਪ੍ਯਵਰਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਿਤ੍ਰਾਦ੍ਗੁਣਾਧਿਕਾਃ । ਤਦਨਨ੍ਤਜਸ੍ਤੋਤ੍ਰਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸ਼ृਣੁ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੭.

ਅਗਨਿ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਸਦਾ ਘੱਟ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਿਤ੍ਰਾ ਤੋਂ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਅਗਲੇ ਜਨਮੇ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਰਨਾਂਗਾ, ਸੁਣੋ ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੮ ਕ੍ਰਤੋਰਨਨ੍ਤਰਂ ਜਾਤੋ ਮਿਤ੍ਰੋ (ਸ਼੍ਰੋ) ਨਾਮ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਨਾਰਾਯਣਂ ਜਗਦ੍ਯੋਨਿਂ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥ ੩,੮.

ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਠਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ: ਯਜਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿਤ੍ਰਾ ਜਨਮਿਆ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਉਸ ਨੇ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ, ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਮਿਤ੍ਰ ਉਵਾਚ । ਨਤੋਸ੍ਮ੍ਯਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਵਚ੍ਚਰਣਾਰਵਿਨ੍ਦਂ ਭਵਚ੍ਛਿਦਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਂ ਭਵਚ੍ਛਿਦੇ । ਵੇਦ ਸ੍ਵਯਂ ਭਗਵਾਨ੍ਵਾਸੁਦੇਵੋ ਨਾਹਂ ਨਾਗ੍ਨਿਰ੍ਨ ਤ੍ਰਿਦੇਵਾ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ॥ ੩,੮.

ਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਕੰਵਲ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਤੋੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਕismet ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਆਪ ਹੀ ਵੇਦ ਹਨ; ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਅਗਨਿ, ਨਾ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਮੁਨੀ — ਕੋਈ ਵੀ ਐਸਾ ਨਹੀਂ।

ਅਥਾਪਰੇ ਭਾਗਵਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਯਦਾ ਨ ਜਾਨੀਯੁਰਥਾਪਰੇ ਕੁਤਃ । ਮਾਂ ਪਾਹਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰਤੋਪ੍ਯਧੀਸ਼ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰਾਨ੍ਨ੍ਯੂਨ ਏਵੇਤਿ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਅਹਂ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣ ਏਵ ਨਿਤ੍ਯਮਤੋ ਮਮ ਸ੍ਤਵਨੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ॥ ੩,੮.

ਜਦੋਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਹੋਵੇ? ਹੇ ਸਰਵੋਚ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਸਦਾ ਰੱਖ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਘੱਟ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਪਰਜਨਿਆ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣੇ ਘੱਟ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ।

ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾ ਹਰਿਂ ਮਿਤ੍ਰਸ੍ਤੂष੍ਣੀਮਾਸ ਤਦਾ ਖਗ । ਤਦਨਨ੍ਤਰਜਾ ਤਾਰਾ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥ ੩,੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਿਤ੍ਰਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਹੇ ਪੰਛੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਾਰਾ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਤਾਰੋਵਾਚ ਅਨਨ੍ਯੇਨ ਤੁ ਭਾਵੇਨ ਭਕ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦृਢਾਮ੍ । ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤਕਰ੍ਮਾਣਸ੍ਤ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵਜਨਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ॥ ੩,੮.

ਤਾਰਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਲੋਕ ਤੇਰੇ ਲਈ ਅਟੱਲ ਭਾਵ ਨਾਲ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਵਜਨ ਤੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—

ਤ੍ਵਦਾਸ਼੍ਰਯਾਂ ਕਥਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ (ਦृष੍ਟ੍ਵਾ) ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤਿ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਚ । ਤਥੈਤੇ ਸਾਧਵੋ ਵਿष੍ਣੋ ਸਰ੍ਵਸਂਗਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ॥ ੩,੮.

ਤੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਜਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਨੇਕ ਲੋਕ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਸਭ ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਨ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਤਿਤਾਂ ਪਾਹਿ ਸਦਾ ਮਿਤ੍ਰਸਮਾਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਤਾਰਾਨਨ੍ਤਰਜਃ ਪ੍ਰਾਹ ਨਿਰृਤਿਸ਼੍ਚ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੮.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਦਾ ਰੱਖ। ਤਾਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਨਿਰृਤਿਰੁਵਾਚ । ਯੋਗੇਨ ਤ੍ਵਯ੍ਯਰ੍ਪਿਤਯਾ ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਂਯਾਨ੍ਤਿ ਲੋਕਾਃ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਂ ਚ । ਆਸੇਵਯਾ ਸਰ੍ਵਗੁਣਾਧਿਕਾਨਾਂ ਜ੍ਞਾਨੇਨ ਵੈਰਾਗ੍ਯਯੁਤੇਨਦਵੇ ॥ ੩,੮.

ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋਗ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਉਪਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਲੋਕ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਜੋ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ—

ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹੇਣੈਵ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਯਾਨ੍ਤਿ ਪਰਂ ਪਦਮ੍ । ਅਤੋ ਮਾਂ ਪਾਹਿ ਦਯਯਾ ਸਦਾ ਤਾਰਾਸਮਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਤਦਨਨ੍ਤਰਜਾ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਪ੍ਰਾਵਹੀ ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਮੇ ॥ ੩,੮.

ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਉੱਚਾ ਦਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਰਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦਇਆ ਨਾਲ ਸਦਾ ਰੱਖ। ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।

ਪ੍ਰਵਾਹ੍ਯੁਵਾਚ । ਸੁਤਾਃ ਪ੍ਰਸਂਗੇਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੀਰ੍ਯਾਤ੍ਤਵ ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਪਰਮਾਃ ਸਮ੍ਪਦਸ਼੍ਚ । ਯਾ ਹ੍ਯੁਤ੍ਤਮਸ਼੍ਲੋਕਰਸਾਯਨਾਃ ਕਥਾਸ੍ਤਤ੍ਸੇਵਨਾਦਾਸ੍ਤ੍ਵਪਵਰ੍ਗਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ॥ ੩,੮.

ਪ੍ਰਵਾਹੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬੱਚੇ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਤਾਕਤ ਤੇ ਦੌਲਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਚੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ਸਰ੍ਵਦਾ ਦੇਵਦੇਵ ਸਦਾਪ੍ਯਹਂ ਨਿਰृਤੇਃ ਸਾਮ੍ਯਮੇਵ । ਸਹਰ੍ਭਾष੍ਯਕੋਮਿਤ੍ਰਃ ਤ੍ਕਯੀਤਾਰਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੩,੮.

ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ, ਭਗਤੀ ਸਦਾ ਬਣੀ ਰਹੇ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਾਂ। ਸਹਰਭਾਸ਼ਿਆ, ਕੋਮਿਤ੍ਰਾ, ਟਕਈ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੋਣਾਧਿਪੋ ਨਿਰृਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਵਹੀ ਪ੍ਰਵਹਪ੍ਰਿਯਾ । ਚਤ੍ਵਾਰ ਏਤੇ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ ॥ ੩,੮.

ਕੋਣਾਧਿਪ, ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਾ ਦੀ ਪਿਆਰੀ — ਇਹ ਚਾਰ ਪਰਜਨਿਆ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣੇ ਘੱਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਦਨਨ੍ਤਰਜਾਨ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਤਾਞ੍ਛृਣੁ ਤ੍ਵਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਪ੍ਰਵਾਹਭਾਰ੍ਯਾਨਨ੍ਤਰਜੋ ਵਿष੍ਵਕ੍ਸੇਨੋਥਪਾਰ੍षਦਃ । ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਭਾਗਃ ਹਰਿਂ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਰਮੇ ॥ ੩,੮.

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਅਗਲੇ ਕੌਣ ਹਨ—ਸੁਣੋ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ। ਵਾਯੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਨਮਿਆ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

ਵਿष੍ਵਕ੍ਸੇਨ ਉਵਾਚ । ਭਗਵਾਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਃ ਕृष੍ਣਃ ਪੂਰ੍ਣਾਨਨ੍ਦੋ ਸਦਾਯਦਿ । ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਮਾ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਹ੍ਯ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ਤ੍ਵਸਾਧਨਾ ॥ ੩,੮.

ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ, ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉੱਚੀ ਭਕਤੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਓਹ ਪਰੋਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤਥਾ ਸ੍ਵਗੁਰੁਮਾਰਭ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਨ੍ਤੇषੁ ਚ ਸਾਧੁषੁ । ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਤਾਨੁਸਾਰੇਣ ਭਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿष੍ਕਪਟਾ ਯਦਿ ॥ ੩,੮.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇਕਰ ਭਕਤੀ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹੋਵੇ—

ਤੁਲਸ੍ਯਾਦਿषੁ ਜੀਵੇषੁ ਯਦਿ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਰਣ੍ਡਜ । ਸਂਸ੍ਮृਤਿਸ਼੍ਚ ਤਦਾ ਨਾਸ਼ੀ ਭੂਯਾਦੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੮.

ਅੰਡਜ, ਜੇਕਰ ਤੁਲਸੀ ਆਦਿ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਯਾਦ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਏਵਂ ਸ੍ਤੁਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਭਾਗੋ ਵਿष੍ਵਕ੍ਸੇ ਨੋ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ । ਤੂष੍ਣੀਂ ਬਭੂਵ ਗਰੁਡ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਨਮ੍ਰਕਨ੍ਧਰਃ । ਮਿਤ੍ਰਾਦਹਂ ਨ੍ਯੂਨ ਏਵ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ ੩,੮.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਨੇ ਮਹਾਂਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਗਰੁੜ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਾਂ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਅਜਾਨਜਸ੍ਵਰੂਪਂ ਚ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕृष੍ਣ ਮਹਾਮਤੇ । ਤਦਨ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮੇਣੇਵ ਵਕ੍ਤੁਂ ਕृष੍ਣ ਤ੍ਵਮਰ੍ਹਸਿ ॥ ੩,੯.

ਸ਼੍ਰੀ ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਵੱਡੀ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ, ਅਜਾਨਾ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਓ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਅਜਾਨਾਖ੍ਯਾ ਦੇਵਤਾਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਤਦ੍ਦੇਵਕੁਲੇ ਭਵਾਃ । ਅਜਾਨਦੇਵਤਾਸ੍ਤਾ ਹਿ ਤੇਭ੍ਯੋਗ੍ਰ੍ਯਾਃ ਕਰ੍ਮਦੇਵਤਾਃ ॥ ੩,੯.

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਅਜਾਨਾ ਨਾਮ ਵਾਲੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਾਨਾ ਦੇਵੀਆਂ ਕਰਮ ਦੇ ਜਨਮੀਆਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਨ।

ਵਿਰਾਧਸ਼੍ਚਾਰੁਦੇष੍ਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਰਰਥਸ੍ਤਥਾ । ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਃ ਕਿਸ਼ੋਰਸ਼੍ਚ ਹੂਹੂਰ੍ਹਾਹਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੩,੯.

ਵਿਰਾਧ, ਆਰੁਦੇਸ਼ਣ, ਚਿਤਰਰਥ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ, ਕਿਸ਼ੋਰ, ਹੂਹੂ ਤੇ ਹਾਹਾ—

ਵਿਦ੍ਯਾਧਰਸ਼੍ਚੋਗ੍ਰਸੇਨੋ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁਪਰਾਵਸੂ । ਚਿਤ੍ਰਸੇਨਸ਼੍ਚ ਗੋਪਾਲੋ ਬਲਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੯.

ਵਿਦਿਆਧਰ, ਉਗ੍ਰਸੇਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ, ਪਰਾਵਸੁ, ਚਿਤਰਸੇਨ, ਗੋਪਾਲ ਤੇ ਬਲ—ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਮਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਸ਼ਤਸਂਖ੍ਯਾਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਅਜਾਨਜਸਮਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਮੁਕ੍ਤੌ ਸਂਸਾਰ ਏਵ ਚ ॥ ੩,੯.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ, ਜੋ ਸੈਂਕੜੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਮੁਕਤੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਜਾਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਜ੍ਞਾਨਜਾਸ੍ਤੁ ਮੇ ਦੇਵਾਃ ਕਰ੍ਮਜੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਤਾਵਰਾਃ । ਘृਤਾਚੀ ਮੇਨਕਾ ਰਂਭਾ ਉਰ੍ਵਸ਼ੀ ਚ ਤਿਲੋਤ੍ਤਮਾ ॥ ੩,੯.

ਪਰ ਮੇਰੇ ਅਗਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਕਰਮ ਜਨਮੀਆਂ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਘੱਟ ਹਨ: ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ, ਮੇਨਕਾ, ਰੰਭਾ, ਉਰਵਸ਼ੀ ਤੇ ਤਿਲੋਤਮਾ।

ਸੁਕੇਤੁਃ ਸ਼ਬਰੀ ਚੈਵ ਮਞ੍ਜੁਘੋषਾ ਚ ਪਿਙ੍ਗਲਾ । ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਯਕ੍ਸ਼ਰਤ੍ਨਂ ਸਹ ਸਂਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ॥ ੩,੯.

ਸੁਕੇਤੁ, ਸ਼ਬਰੀ, ਮੰਜੁਘੋਸ਼ਾ, ਪਿੰਗਲਾ—ਇਹ ਆਦਿ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਅਜਾਨਜਸਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਕਰ੍ਮਜੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ਤਾਵਰਾਃ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰੋ ਵਸਿष੍ਠਸ਼੍ਚ ਨਾਰਦਸ਼੍ਚ੍ਯਵਨਸ੍ਤਥਾ ॥ ੩,੯.

ਇਹ, ਭਾਵੇਂ ਅਜਾਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਪਰ ਕਰਮ ਜਨਮੀਆਂ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਘੱਟ ਹਨ: ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਨਾਰਦ ਤੇ ਚਵਨ—

ਉਤਥ੍ਯਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਸ਼੍ਚੈਤਾਨ੍ਦ੍ਰਾਜਪਿਤ੍ਵਾ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ऋषਯਸ਼੍ਚ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਹ੍ਯਜਾਨਜਸਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੯.

ਉਤਥਿਆ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਜੋਂ ਅਜਾਨਾ ਦੇ ਸਮਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।