ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚਾਪਿ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਨ ਸਤ੍ਤਵਮਿਤਿ ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ । ਰਜੋਰਾਸ਼ਿਸ੍ਤਮੋਰਾਸ਼ਿਰਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਿਬੁਧਾ ਵਿਦੁਃ ॥ ੩,੪.

ਜਦੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਵ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਗਿਆਨੀਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰਜਸ ਦਾ ਢੇਰ ਜਾਂ ਤਮਸ ਦਾ ਢੇਰ ਹੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਵਿषਂ ਤੁ ਚਰੁਦੁਗ੍ਧਸ੍ਥਂ ਵਿषਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਯਥਾ । ਏਵਂ ਮਯੋਕ੍ਤਾ ਗਰੁਡ ਗੁਣਾਨਾਂ ਨਿਜਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ ॥ ੩,੪.

ਜਿਵੇਂ ਸੋਹਣੇ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਜੀ, ਮੈਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਸਾਮ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ृਣ੍ਵਿਦਾਨੀਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਰਾਸ਼ੀਕृਤਾਚ੍ਚ ਰਜਸਃ ਜਨ੍ਯਂ ਯਚ੍ਚ ਕਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਹੁਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਅਤੇ ਰਜਸ ਦੇ ਢੇਰ ਤੋਂ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ।

ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਚ ਯਦ੍ਰਜਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਲਯੇ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਰਜਃ ॥ ੩,੪.

ਜੋ ਰਜਸ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਂਸ਼ੇਨ ਤੁ ਹ੍ਯਦ੍ਧਾ ਵਿਭਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿਂ ਪ੍ਰਭੋ । ਰਾਸ਼ੀਭੂਤੇ ਹਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤੁ ਦਸ਼ਭਾਗੇਨ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ॥ ੩,੪.

ਪ੍ਰਭੂ, ਇਹ ਬਾਰ੍ਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮ੍ਯਕ੍ਭਵਤਿ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਤਥੈਕਾਂਸ਼ੇਨ ਚਾਣ੍ਡਜ । ਤਮੋਰਾਸ਼੍ਯਾ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੪.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਅੰਡਜ, ਤਮਸ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।

ਅਨ੍ਯੇਨੈਕੇਨ ਭਾਗੇਨ ਰਜੋਰਾਸ਼੍ਯਾ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ॥ ੩,੪.

ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਰਜਸ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਹੋਰ ਨਹੀਂ।

ਗੁਣਤ੍ਰਯੇਪਿ ਭਗਵਾਨ੍ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਚਾਣ੍ਡਜ । ਏਵਂ ਲਯਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯੋ ਹृਦਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵੋਦਿਭਿਃ ॥ ੩,੪.

ਅੰਡਜ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਦੇ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤੱਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਹੁਰੇਵਂ ਜਾਨੀਹਿ ਵੈ ਖਗ ॥ ੩,੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਲੈ, ਪੰਛੀ।

ਅਨ੍ਯਥਾ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ । ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਰਾਸ਼ੀਕृਤਗੁਣਾਨਾਂ ਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਜੋ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਬਾਰੇ—

ਵਿਸ਼ਾਲਾਨਾਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਪ੍ਰਲਯੇ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਤਾ । ਕਥਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮਹਾਭਾਗ ਏਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮਾਸਤਃ ॥ ੩,੪.

ਵਿਸ਼ਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਮਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ? ਮਹਾਂਭਾਗ, ਇਹ ਤੱਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੋ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਰਾਸ਼ੀਭੂਤਗੁਣਾਨਾਂ ਤੁ ਤ੍ਰਯਣਾਮਪਿ ਸਤ੍ਤਮ । ਤਦਾ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵੇਨ ਹ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ॥ ੩,੪.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ فرمایا: اے ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਦਾਨੀਂ ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਮ ਪ੍ਰਿਯ । ਸृष੍ਟਿਕਾਲੇ ਤੁ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਯਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਲਯੇ ਖਗ ॥ ੩,੪.

ਹੁਣ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਪੰਛੀ।

ਦਸ਼ਭਾਗੈਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤੁ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਯਦ੍ਰ ਜਸ੍ਤਥਾ । ਤਮਸ੍ਯਪ੍ਯੇਕਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਯਤ੍ਤੁ ਤਦ੍ਰਜਃ ॥ ੩,੪.

ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਦਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ; ਤੇ ਤਮਸ ਵਿੱਚ, ਰਜਸ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਜਸ੍ਯਪ੍ਯੇਕਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਯਚ੍ਚ ਤਦ੍ਰਜਃ । ਏਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਭਾਗੈਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ੋ ਰਜਃ ॥ ੩,੪.

ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਰਜਸ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਰਜਸ ਬਾਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਤੈਰ੍ਦਸ਼ਭਾਗੈਸ਼੍ਚ ਤਥੈਕੇਨ ਰਜੋਂਸ਼ਿਨਾ । ਏਵਮੇਕਾਦਸ਼ੈਰ੍ਭਾਗੈਸ੍ਤਮਸ੍ਥਾਂਸ਼ੇਨ ਵੈ ਵ੍ਦਿਜ ॥ ੩,੪.

ਸੱਤਵ ਉਹ ਦਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰਜਸ ਦਾ ਵੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਰਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਤਮਸ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ।

ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵਤਿ ਹ੍ਯਦ੍ਧਾ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤਦਾ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਏਤਦਨ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤਧ੍ਯੋ ਵਿਨਤਾਸੁਤ ॥ ੩,੪.

ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਏਕਾਂਸ਼ਸ੍ਤਾਮਸੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵੇ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੈਰ੍ਭਾਗੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਤਚ੍ਚ ਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੪.

ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤਮਸ ਦਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਤੀਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵ।

ਏਵਮੇਤਦ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਕਥਞ੍ਚਨ । ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭਗਵਨ੍ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਤਾਂ ਪਤੇ ॥ ੩,੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹੀ ਸਮਝੋ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਗਰੁੜ ਨੇ فرمایا: ਭਗਵਾਨ, ਸੱਤਵ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਚੌਹਾਂ-ਮੁਖੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।

ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਤਤ੍ਰੈਕਾਂਸ਼ਸ੍ਤਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਤ੍ਰਿਭਾਗੋ ਰਜ ਏਵ ਚ ॥ ੩,੪.

ਭਗਵਾਨ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤਮਸ ਹੈ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਰਜਸ ਹਨ।

ਤਦਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਰੂਪਂ ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਨਾਮਕਮ੍ । ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਤ੍ਮਕਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਮਯਾ ॥ ੩,੪.

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ।

ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਾਂਸ਼ੈਃ ਸਂਭੂਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤ੍ਵਯਾਨਘ । ਤਦੇਤਤ੍ਸਂਸ਼ਯਂ ਛਿਨ੍ਧਿ ਕृਪਾਲੋ ਭਕ੍ਤਵਤ੍ਸਲ ॥ ੩,੪.

ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਤੀਹ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ; ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਦਇਆਲੁ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਕ੍ਤਮ੍ਯ ਮਯੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਵਾਦੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ । ਮੂਲਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਚ ਦਸ਼ਭਾਗੇਨ ਯਦ੍ਰਜਃ ॥ ੩,੪.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ فرمایا: ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਜੋ ਮੈਂ ਕਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ; ਮੂਲ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ, ਰਜਸ ਦਸ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਚ ਮਿਲਿਤ੍ਵੈਵ ਤ੍ਵੇਕੋ ਭਾਗਸ੍ਤੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ਮੂਲੇ ਰਜਸਿ ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤੋ ਰਜੋਭਾਗਃ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਮੂਲ ਰਜਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰਜਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਭਾਗੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਵਿਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਦ੍ਰਜੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਮੂਲੇ ਤਮਸਿ ਯਚ੍ਚੋਕ੍ਤੋ ਰਜੋਭਾਗਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੩,੪.

ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਰਜਸ ਜਾਣੋ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਮੂਲ ਤਮਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਰਜਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਭਾਗੋ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ । ਤਥਾ ਮੂਲੇ ਚ ਤਮਸਿ ਹ੍ਯੇਕੋ ਭਾਗਸ੍ਤਮਃ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੪.

ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਸਮਝੋ, ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਤੇ ਮੂਲ ਤਮਸ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤਮਸ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਭਾਗੋ ਰਜਸਃ ਏਕਾਂਸ਼ਸ੍ਤਮਸਃ ਸ੍ਮृਤਃ । ਤਦਾਹੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਦੇਹਂ ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਨਾਮਕਮ੍ ॥ ੩,੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਰਜਸ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤਮਸ ਦਾ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਭਾਗਾਸ੍ਤੇषੁ ਰਜਸ੍ਤ੍ਰਯਃ । ਤਮਸਸ੍ਤ੍ਵੇਕ ਏਵੇਤਿ ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਂ ਗਰੁਡਧ੍ਵਜ ॥ ੩,੪.

ਗਰੁੜ ਨੇ فرمایا: ਮਹੱਤਤੱਤਵ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਰਜਸ ਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇੱਕ ਤਮਸ ਦਾ—ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਕਿਹਾ, ਗਰੁੜ-ਧਵਜਾ।

ਰਜੋਭਾਗਾਤ੍ਮਕੋ ਦੇਹੋਃ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮੇष੍ਠਿਨਃ । ਇਤਿ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਵਚਨਾਤ੍ਤਵ ਮਾਧਵ ॥ ੩,੪.

ਬ੍ਰਹਮਾ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰਜਸ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਾਧਵ।