ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਤਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾऽਨਨ੍ਤ੍ਯਵਾਦਿਨਾਮ੍ । ਭੇਦਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਥੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਜਡੇਸ਼ਯੋਰ੍ਜਡਾਨਾਂ ਚ ਜੀਵਾਨਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤਥੈਵ ਜਡਜੀਵਾਨਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭੇਦੋ ਜਡੇਸ਼ਯੋਃ ॥ ੩,੩.

ਜੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ, ਜੜ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾ ਇਮੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਏਤਾਦृਸ਼੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਾਯਾਯਾਂ ਵੀਰ੍ਯਮਾਧਤ੍ਤ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ ੩,੩.

ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਖਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯੋ ਹਰਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਨਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਲਈ, ਹਰੀ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬਣਾਏ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੪ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਪ੍ਰਕृਤੇਸ੍ਤਦਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ਤ੍ਰਿਰੂਪਾ ਸਂਭੂਤਾ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਭੂਰ੍ਦੁਰ੍ਗੋਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ॥ ੩,੪.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬਣਾਏ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ, ਭੂ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤੁ ਭੂਰ੍ਦੇਵੀ ਰਜਮਾਨਿਨੀ । ਤਮੋਭਿਮਾਨਿਨੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਹ੍ਯੇਵਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ॥ ੩,੪.

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਣ ਸਤਵ ਨਾਲ, ਭੂ ਦੇਵੀ ਰਜਸ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤਰਂ ਨ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਰੂਪਾਣਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਂਬਨ੍ਧਾਦ੍ਦੁਰ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਦੁਰਗਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤਰਂ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਧਨ੍ਤਮਃ ਪਰਮ੍ । ਪੁਰੁषਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੂਪੋਭੂਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵੇਤਿਸਃ ॥ ੩,੪.

ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੁਰਖ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ: ਵਿਸ਼ਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਲੋਕਾਨ੍ਵਰ੍ਧਯਿਤੁਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਚ ਰਜਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਧਰਿਃ ॥ ੩,੪.

ਸਤਵ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਣ, ਹਰੀ ਖੁਦ, ਸਿੱਧਾ ਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਜਸ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਆਦ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨ ਤੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਮਸਾਪਿ ਸਮਾਨ੍ਹਨ੍ਤੁਂ ਰੁਦ੍ਰੇ ਚ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਧਰਿਃ ॥ ੩,੪.

ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰੀ ਖੁਦ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਤਮਸ ਰਾਹੀਂ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰੀ ਨੇ ਰੁਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਰੁਦ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਰੁਦ੍ਰਸਂਜ੍ਞੋ ਨ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਹਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਵਿष੍ਣੁਰੇਵ ਹਰਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਤਾਵੁਭੌਨ ਹਰੀ ਸ੍ਮृਤੌ ॥ ੩,੪.

ਹਰੀ ਰੁਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੁਦਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੁਦਰ ਹਰੀ ਖੁਦ ਨਹੀਂ; ਸਿੱਧਾ ਹਰੀ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਵਿष੍ਟਰੂਪੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਭਿਧਾਯਕੌ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮੇਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੪.

ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦਰ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਰੂਪ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।

ਵਿष੍ਣੁਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਰੂਪਾਣਾਮੈਕ੍ਯਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਰਕਂ ਘੋਰਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੩,੪.

ਜੋ ਵਿਸ਼ਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਗੁਣਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁषੋ ਹਰਿਰਵ੍ਯਯਃ । ਕਾਰ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਂ ਯਥਾ ਭੂਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਵੈ ਤਥਾ ॥ ੩,੪.

ਹਰੀ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।

ਜਾਤਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਭਗਵਤੋ ਮਹਾਨਾਸੀਦ੍ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਤ੍ । ਗੁਣਤ੍ਰਯੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਦ੍ਭਾਗਾਦੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੪.

ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਮਹਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯੂ ਚ ਜਜ੍ਞਾਤੇ ਖਾਭਿਮਾਨਿਨੌ । ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯਮਲੌ ਸਂਬਭੂਵਤੁਃ ॥ ੩,੪.

ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ 'ਚ ਮਾਣ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜੁੜਵੇਂ ਜਨਮੇ।

ਰਜਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤਵਮਿਤੀਰਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਗਂ ਤ੍ਵਿਮਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਨਾਮਕਮ੍ ॥ ੩,੪.

ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੀ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤਵਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਦੇਵਕੀਸੁਤ । ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਨਾਮਿਕਾ ਸृष੍ਟਿਰੁਤ੍ਤਮਾ ॥ ੩,੪.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਦੀ ਸਚਾਈ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਮਮ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ । ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਪਨਾਯ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—

ਅਪਿਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਚ ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਗੁਣਸਾਮ੍ਯਂ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਜ੍ਞਾਪਯਿਤੁਂ ਤਤ੍ਰ ਖਾਦੌ ਤਾਵਤ੍ਸ੍ਵਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਸ਼ੁਰੂ 'ਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਸੀ, ਇਸ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਪਹਿਲਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—

ਰਾਸ਼ਿਭੂਤਂ ਗੁਣਾਨਾਂ ਤੁ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿष੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਚ ਵੈ । ਰਾਸ਼ੀਭੂਤਸ੍ਯ ਤਸਮਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਨਤਾਸੁਤ ॥ ੩,੪.

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ ਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਉਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਰਾਸ਼ੀਭੂਤਂ ਰਜੋ ਜ੍ਞੇਯਨ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਤਤ੍ਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ । ਰਾਸ਼ੀਭੂਤਸ੍ਯ ਰਜਸਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਨਤਾਸੁਤ ॥ ੩,੪.

ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੋਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਹੀਂ। ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਕੱਠੇ ਰਜੋ ਗੁਣ ਤੋਂ—

ਰਾਸ਼ੀਭੂਤਂ ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਮੂਲਪ੍ਰਕृਤਿਜਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਨ ਮੂਲਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ ॥ ੩,੪.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕੱਠ ਹੋਇਆ ਸਤਵ ਗੁਣ ਵੀ ਦੋਹਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।

ਯਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਰੂਪਾਣਾਂ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਨ ਮੂਲਾਸ੍ਤੇ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ।

ਏਵਂ ਤਵ ਗੁਣਾਨਾਞ੍ਚ ਪਰਿਮਾਣਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਉਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਤੇषਾਂ ਤੁ ਤਵ ਸਮ੍ਯਕ੍ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੈਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਚਾਈ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।

ਤਤ੍ਰ ਰਾਸ਼ਿਤ੍ਰਯੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕੇਵਲਂ ਸਮੁਦਾਹृਤਮ੍ । ਰਜਸ੍ਤਮੋਭ੍ਯਾਂ ਗਰੁਡ ਹ੍ਯਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਹ੍ਯਤਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ ॥ ੩,੪.

ਉਥੇ, ਤਿੰਨ ਇਕੱਠਾਂ 'ਚ ਸਤਵ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ, ਗਰੁੜ, ਇਹ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ।

ਕੇਵਲਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨ ਤੁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਤ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਭੋ । ਸृष੍ਟਿਕਾਲੇ ਕੇਵਲਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਲਯੇ ਮਿਸ਼੍ਰਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੪.

ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਤਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਵਧੀਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਲੈ 'ਚ ਇਹ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਦਾਪ੍ਯਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਾਸ਼ਿਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ । ਸਰ੍ਵਦਾਪਿ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਾਸ਼ਿਂ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੪.

ਹਮੇਸ਼ਾ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸਤਵ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਗੁਣ ਮਿਲਿਆ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ, ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ, ਸਤਵ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਗੁਣ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੀਆ।

ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਸ਼ਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ । ਰਜਸ੍ਤਮੋਗੁਣੌ ਵੀਨ੍ਦ੍ਰ ਇਤਰਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਿਤੌ ॥ ੩,੪.

ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ; ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਗੁਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਦੂਜੇ ਦੋ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।