ਤਮੇਵਾਹੁਸ਼੍ਚਰਮਾਂਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਯੇ ਚੈਵਮਾਹੁਰ੍ਮੁਨਯਸ੍ਤੇਨ ਚਾਨ੍ਯੇ । ਯੇ ਕਾਣਾਦਾ ਗੌਤਮਾਦ੍ਯਾਃ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਨਿਰਂਸ਼ਕਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੩.
ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹੋਰ, ਕਣਾਦ ਤੇ ਗੌਤਮ ਆਦਿ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਅਨਨ੍ਤਾਂਸ਼ੈਃ ਸਂਯੁਤਤ੍ਵੇਪਿ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਰਂਸ਼ਿਨੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਾ (ਰਮਾ) ਣੋਃ ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ ਤਦਂਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਨਤਾਗਰ੍ਭਜਾਤ ॥ ੩,੩.
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਪਰਾ (ਰਮਾ) ਣੂਨਾਮੇਕਦੇਸ਼ੇ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਨ੍ਨੋ ਸਂਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਰਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ ਸਂਤਿ ਰੂਪਾ ਹਰੇਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪਰਮਾਣੋਰਣੀਯਃ ॥ ੩,੩.
ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੇ ਦੀ ਵੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ।
ਯੋ ਵਾ ਤ੍ਵਣੀਯਾਨ੍ਪਰਮਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ ਏਵ ਰੂਪੋ ਮਹਤੋ ਮਹੀਯਾਨ੍ । ਤੇषਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰੂਪੇ ਚ ਵਿਚਿਨ੍ਤਨੀਯਃ ॥ ੩,੩.
ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਚਿੰਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਾਲਕੋਟਿਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਕਾਲਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਦੇਸ਼ਕੋਟਿਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ॥ ੩,੩.
ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਕਾਲ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ; ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਥਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ।
ਗੁਣਾਨਾਮਪ੍ਰਮੇਯਤ੍ਵੇ ਗੁਣਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਰੇਰ੍ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ॥ ੩,੩.
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣਪਛਾਣਤਾ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।
ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪੇषੁ ਚਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਦੇਸ਼ਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੩.
ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਥਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਰੇਕਰੂਪੇਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਭੁਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੩.
ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਤੇ ਅਜੋਬਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੈ।
ਗੁਣਤਃ ਕਾਲਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਦ੍ਯਾਪਿ ॥ ੩,੩.
ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਚ ਭੇਦਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹ੍ਯਣੁਮਾਤ੍ਰੇਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਥਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇਣੁਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਦੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਯੋਗਤਃ ॥ ੩,੩.
ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਸਰਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਸੁਖਮਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਵਤਾਰਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚਾਪਿ ਭਣ੍ਯਤੇ । ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਵਿਦੁਃ ॥ ੩,੩.
ਇਸ ਲਈ, ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਤਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾऽਨਨ੍ਤ੍ਯਵਾਦਿਨਾਮ੍ । ਭੇਦਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਥੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੩,੩.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਵੀ।
ਜਡੇਸ਼ਯੋਰ੍ਜਡਾਨਾਂ ਚ ਜੀਵਾਨਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤਥੈਵ ਜਡਜੀਵਾਨਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭੇਦੋ ਜਡੇਸ਼ਯੋਃ ॥ ੩,੩.
ਜੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ, ਜੜ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾ ਇਮੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਏਤਾਦृਸ਼੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਾਯਾਯਾਂ ਵੀਰ੍ਯਮਾਧਤ੍ਤ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ ੩,੩.
ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਖਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।
ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯੋ ਹਰਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਨਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੩.
ਇਸ ਲਈ, ਹਰੀ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬਣਾਏ।
ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੪ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਪ੍ਰਕृਤੇਸ੍ਤਦਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ਤ੍ਰਿਰੂਪਾ ਸਂਭੂਤਾ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਭੂਰ੍ਦੁਰ੍ਗੋਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ॥ ੩,੪.
ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬਣਾਏ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ, ਭੂ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤੁ ਭੂਰ੍ਦੇਵੀ ਰਜਮਾਨਿਨੀ । ਤਮੋਭਿਮਾਨਿਨੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਹ੍ਯੇਵਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ॥ ੩,੪.
ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਣ ਸਤਵ ਨਾਲ, ਭੂ ਦੇਵੀ ਰਜਸ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਤਰਂ ਨ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਰੂਪਾਣਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਂਬਨ੍ਧਾਦ੍ਦੁਰ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.
ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਦੁਰਗਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਅਨ੍ਤਰਂ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਧਨ੍ਤਮਃ ਪਰਮ੍ । ਪੁਰੁषਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੂਪੋਭੂਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵੇਤਿਸਃ ॥ ੩,੪.
ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੁਰਖ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ: ਵਿਸ਼ਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਲੋਕਾਨ੍ਵਰ੍ਧਯਿਤੁਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਚ ਰਜਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਧਰਿਃ ॥ ੩,੪.
ਸਤਵ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਣ, ਹਰੀ ਖੁਦ, ਸਿੱਧਾ ਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਜਸ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਆਦ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਨ ਤੁ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਮਸਾਪਿ ਸਮਾਨ੍ਹਨ੍ਤੁਂ ਰੁਦ੍ਰੇ ਚ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਧਰਿਃ ॥ ੩,੪.
ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰੀ ਖੁਦ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਤਮਸ ਰਾਹੀਂ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰੀ ਨੇ ਰੁਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।
ਰੁਦ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤੋ ਰੁਦ੍ਰਸਂਜ੍ਞੋ ਨ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤੁ ਹਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਵਿष੍ਣੁਰੇਵ ਹਰਿਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਤਾਵੁਭੌਨ ਹਰੀ ਸ੍ਮृਤੌ ॥ ੩,੪.
ਹਰੀ ਰੁਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੁਦਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਰੁਦਰ ਹਰੀ ਖੁਦ ਨਹੀਂ; ਸਿੱਧਾ ਹਰੀ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਣ ਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਵਿष੍ਟਰੂਪੌ ਵਿਜ੍ਞੇਯੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਭਿਧਾਯਕੌ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮੇਤਿ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤੁ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੪.
ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਰੁਦਰ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਰੂਪ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਵਿष੍ਣੁਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਰੂਪਾਣਾਮੈਕ੍ਯਂ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਯੇ ਦ੍ਵਿਜਾਃ । ਤੇ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨਰਕਂ ਘੋਰਂ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੩,੪.
ਜੋ ਵਿਸ਼ਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਗੁਣਤ੍ਰਯਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁषੋ ਹਰਿਰਵ੍ਯਯਃ । ਕਾਰ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਂ ਯਥਾ ਭੂਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੋਭਯਾਮਾਸ ਵੈ ਤਥਾ ॥ ੩,੪.
ਹਰੀ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ, ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ।
ਜਾਤਕ੍ਸ਼ੋਭਾਦ੍ਭਗਵਤੋ ਮਹਾਨਾਸੀਦ੍ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਤ੍ । ਗੁਣਤ੍ਰਯੇ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਦ੍ਭਾਗਾਦੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੪.
ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਹੋਈ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਮਹਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯੂ ਚ ਜਜ੍ਞਾਤੇ ਖਾਭਿਮਾਨਿਨੌ । ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਯਮਲੌ ਸਂਬਭੂਵਤੁਃ ॥ ੩,੪.
ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਤੋਂ, ਜੋ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਤੱਤ 'ਚ ਮਾਣ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਜੁੜਵੇਂ ਜਨਮੇ।
ਰਜਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਯਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤਵਮਿਤੀਰਿਤਮ੍ । ਸਰ੍ਗਂ ਤ੍ਵਿਮਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਨਾਮਕਮ੍ ॥ ੩,੪.
ਰਜੋ ਗੁਣ ਹੀ ਮੁੱਖ ਤੱਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਨਾਂ 'ਤੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤਵਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਦੇਵਕੀਸੁਤ । ਤ੍ਵਯੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਨਾਮਿਕਾ ਸृष੍ਟਿਰੁਤ੍ਤਮਾ ॥ ੩,੪.
ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਦੀ ਸਚਾਈ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਉੱਤਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਂ ਮਮ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮਹਾਪ੍ਰਭੋ । ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਗੁਣਵੈषਮ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਪਨਾਯ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.
ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—