ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੀਵਃ ਸਦਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਰ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸਂਸਾਰਰੂਪੇ ਦੁਃ ਖਰੂਪੇ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਸ਼੍ਚਾਨਯੋਰੈਕ੍ਯਮਾਹੁਰੀਸ਼ਸ੍ਯ ਮਾਯਾਵਸ਼ਤੋ ਮਾਯਿਨਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੩.

ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਵੈष੍ਣਵਦਾਸਵਸ਼੍ਯਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਰੋਹਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਂਚਰੇਦ੍ਯਃ । ਹਰਿਪ੍ਰੀਤਿਸ੍ਤੇਨ ਭਵੇਨ੍ਨ ਨਿਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤੇਨ ਭਵੇਨ੍ਨ ਮੁਕ੍ਤੌ ॥ ੩,੩.

ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਵੈਰ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵੈਰ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।

ਮਾਯੀ ਸਦਾ ਮਾਯਿਭृਤ੍ਯਸ੍ਤਥਾਪਿ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਤੇ ਚ । ਤੇਨਾਪਿ ਤੇषਾਂ ਦੁਃ ਖਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵੇਚ੍ਚ ਹ੍ਯਧਂ ਤਮਃ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਹੀਨਮ੍ ॥ ੩,੩.

ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ।

ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪਾ ਸਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਸਾ ਸਤ੍ਯਭੂਤਾ ਸਦੈਵ । ਏਵਂ ਸ੍ਵਯਂ ਕਾਲਵਾਯ੍ਵਾਦਿਕਾਨਾਂ ਪਰਾ (ਰਮਾ)ਣਵਃ ਸਤ੍ਯਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੩.

ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਲ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚ atom (ਪਰਮਾਣੂ) ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਪਰਾ (ਮਾਣੂ)ਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨੇਚ੍ਛੁਭਿਰ੍ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮ੍ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਚਰਮਾਖ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ ॥ ੩,੩.

ਉੱਚ atom (ਪਰਮਾਣੂ) ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਰਮਾਣੂ ਹੀ ਹੈ।

ਸ ਏਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਮਾਣੁਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯੋਨ੍ਤ੍ਯੋਵਿ (ਵ) ਸ਼ੇषੋਵਯਵਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੩.

ਉਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਹੇ ਕृष੍ਣ ਹੇ ਮਾਧਵ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਤਾਂ ਪਤੇ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚਰਮਾਂਸ਼ਃ ਪਰਾਣੁ ॥ ੩,੩.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੇ ਮਾਧਵ, ਸਾਤਤਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਰਮਾਣੂ ਹੈ।

ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯੋਸ੍ਤਿ ਯੋਨ੍ਤ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ ਸ ਤੁ ਨਾਂਸ਼ਯੁਕ੍ਤਃ । ਯੋ ਹ੍ਯਂਸ਼ਯੁਕ੍ਤੋ ਨ ਤੁ ਸੋਂਤ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇष ਏਵਂ ਮਮਾਭਾਤਿ ਵਚਸ੍ਤੁ ਤਥ੍ਯਮ੍ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਹੈ: ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਯ ਏਵ ਲੋਕੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਮਾਨੁषਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਃ । ਤਥਾਪਿ ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਚਾਂਸ਼ਿਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਵੈ ਨੈਵ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸਮਰ੍ਥਾਃ ॥ ੩,੩.

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।

ਤਮੇਵਾਹੁਸ਼੍ਚਰਮਾਂਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਯੇ ਚੈਵਮਾਹੁਰ੍ਮੁਨਯਸ੍ਤੇਨ ਚਾਨ੍ਯੇ । ਯੇ ਕਾਣਾਦਾ ਗੌਤਮਾਦ੍ਯਾਃ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਨਿਰਂਸ਼ਕਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੩.

ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹੋਰ, ਕਣਾਦ ਤੇ ਗੌਤਮ ਆਦਿ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਨਨ੍ਤਾਂਸ਼ੈਃ ਸਂਯੁਤਤ੍ਵੇਪਿ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਰਂਸ਼ਿਨੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਾ (ਰਮਾ) ਣੋਃ ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ ਤਦਂਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਨਤਾਗਰ੍ਭਜਾਤ ॥ ੩,੩.

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਪਰਾ (ਰਮਾ) ਣੂਨਾਮੇਕਦੇਸ਼ੇ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਨ੍ਨੋ ਸਂਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਰਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ ਸਂਤਿ ਰੂਪਾ ਹਰੇਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪਰਮਾਣੋਰਣੀਯਃ ॥ ੩,੩.

ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੇ ਦੀ ਵੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ।

ਯੋ ਵਾ ਤ੍ਵਣੀਯਾਨ੍ਪਰਮਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ ਏਵ ਰੂਪੋ ਮਹਤੋ ਮਹੀਯਾਨ੍ । ਤੇषਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰੂਪੇ ਚ ਵਿਚਿਨ੍ਤਨੀਯਃ ॥ ੩,੩.

ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਚਿੰਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲਕੋਟਿਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਕਾਲਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਦੇਸ਼ਕੋਟਿਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ॥ ੩,੩.

ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਕਾਲ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ; ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਥਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਨਾਮਪ੍ਰਮੇਯਤ੍ਵੇ ਗੁਣਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਰੇਰ੍ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ॥ ੩,੩.

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣਪਛਾਣਤਾ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪੇषੁ ਚਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਦੇਸ਼ਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੩.

ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਥਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਰੇਕਰੂਪੇਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਭੁਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੩.

ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਤੇ ਅਜੋਬਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੈ।

ਗੁਣਤਃ ਕਾਲਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਦ੍ਯਾਪਿ ॥ ੩,੩.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨ ਚ ਭੇਦਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹ੍ਯਣੁਮਾਤ੍ਰੇਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਥਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇਣੁਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਦੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਯੋਗਤਃ ॥ ੩,੩.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਸਰਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਸੁਖਮਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਦ੍ਧ੍ਯਵਤਾਰਾਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚਾਪਿ ਭਣ੍ਯਤੇ । ਯਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਕਂ ਰੂਪਂ ਪਰਂ ਨਾਰਾਯਣਂ ਵਿਦੁਃ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਲਈ, ਅਵਤਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਉੱਚਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਹੀ ਨਾਰਾਇਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਤਸ਼੍ਚ ਪਰਮਾਣੂਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾऽਨਨ੍ਤ੍ਯਵਾਦਿਨਾਮ੍ । ਭੇਦਃ ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਜ੍ਞੇਯਸ੍ਤਥੇਸ਼ਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਜਡੇਸ਼ਯੋਰ੍ਜਡਾਨਾਂ ਚ ਜੀਵਾਨਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤਥੈਵ ਜਡਜੀਵਾਨਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭੇਦੋ ਜਡੇਸ਼ਯੋਃ ॥ ੩,੩.

ਜੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ, ਜੜ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਅਤੇ ਜੜ-ਚੇਤਨ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੜ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾ ਇਮੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਏਤਾਦृਸ਼੍ਯਾਂ ਤੁ ਮਾਯਾਯਾਂ ਵੀਰ੍ਯਮਾਧਤ੍ਤ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ॥ ੩,੩.

ਇਹ ਪੰਜ ਵੱਖਰੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਐਸੇ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ।

ਪੁਰੁषਾਖ੍ਯੋ ਹਰਿਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਨਸृਜਤ੍ਪ੍ਰਭੁਃ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਲਈ, ਹਰੀ, ਜੋ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬਣਾਏ।

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੪ ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਯਥਾ ਸਸਰ੍ਜ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਪ੍ਰਕृਤੇਸ੍ਤਦਾ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ਤ੍ਰਿਰੂਪਾ ਸਂਭੂਤਾ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਭੂਰ੍ਦੁਰ੍ਗੋਤਿ ਸਂਜ੍ਞਿਤਾ ॥ ੩,੪.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣ ਬਣਾਏ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੀ, ਭੂ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਨੀ ਸ਼੍ਰੀਸ੍ਤੁ ਭੂਰ੍ਦੇਵੀ ਰਜਮਾਨਿਨੀ । ਤਮੋਭਿਮਾਨਿਨੀ ਦੁਰ੍ਗਾ ਹ੍ਯੇਵਮਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ ॥ ੩,੪.

ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਣ ਸਤਵ ਨਾਲ, ਭੂ ਦੇਵੀ ਰਜਸ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਤਮਸ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤਰਂ ਨ ਵਿਜਾਨੀਯਾਦ੍ਰੂਪਾਣਾਂ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਚੈਵ ਸਂਬਨ੍ਧਾਦ੍ਦੁਰ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਖਗੇਸ਼੍ਵਰ ॥ ੩,੪.

ਖਗੇਸ਼ਵਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗੁਣ ਦੁਰਗਾ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਅਨ੍ਤਰਂ ਯੇ ਵਿਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਧਨ੍ਤਮਃ ਪਰਮ੍ । ਪੁਰੁषਸ੍ਤੁ ਤ੍ਰਿਰੂਪੋਭੂਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਭਵੇਤਿਸਃ ॥ ੩,੪.

ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਣੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਪੁਰਖ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ: ਵਿਸ਼ਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਲੋਕਾਨ੍ਵਰ੍ਧਯਿਤੁਂ ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਧਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਸृष੍ਟਿਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਚ ਰਜਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਧਰਿਃ ॥ ੩,੪.

ਸਤਵ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਣ, ਹਰੀ ਖੁਦ, ਸਿੱਧਾ ਆ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਰਜਸ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਹਰੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।