ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਹਰਿਂ ਵਿਨਾ ਸ਼੍ਰੀਰਪਿ ਦੇਸ਼ਕਾਲੇ ਨਾਸ੍ਤੀਤਿ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਛੁਭਿਰੇਵ ਵੇਦ੍ਯਮ੍ । ਯਸ੍ਯਾਮਧਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਮਨੁਕ੍ਸ਼ਣਂ ਚ ਸਾ ਮਾਮਿਕਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਾ ਤ੍ਮਿਕੇਤਿ ॥ ੩,੩.

ਹਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸ਼੍ਰੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਗੱਲ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ।

ਵਦਨ੍ਤਿ ਯੇ ਅਸੁਰਾ ਮੂਢਰੂਪਾ ਅਧਂਮਤਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਸਰ੍ਵੇ । ਮਾਯਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਕृਤਿਸ੍ਤ੍ਵੇਮਾਹੁਃ ਸੁਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪਾ ਨ ਤੁ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਜਾਲਿਕਾ ॥ ੩,੩.

ਜੋ ਅਸੁਰ ਹਨ, ਮੂਰਖ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨੀਵੀਂ ਸੋਚ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੂਪ ਮਾਇਆ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਵਾਲੀ, ਸਿਰਫ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ।

ਤਸ੍ਯਾਭਿਮਾਨਃ ਸ਼੍ਰੀਰਿਤਿ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯੋ ਵੀਰ੍ਯਾਧਾਨਂ ਤਤ੍ਰ ਤੇषਾਂ ਚ ਮੇਲਃ । ਕਾਰ੍ਯੋਨ੍ਮੁਖਂ ਮੇਲਨਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾ ਇਤੋ ਰੂਪਂ ਨਾਹੁਰਾਯ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਃ ॥ ੩,੩.

ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ 'ਸ਼੍ਰੀ' ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠ ਹੈ। ਉੱਚ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿਲਾਪ ਕੰਮ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਇਹ ਰੂਪ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ।

ਸਾਨਾਦਿ ਨਿਤ੍ਯਾ ਸਤ੍ਯਰੂਪਾ ਚ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾ ਰੂਪਾ ਸਾ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ । ਸਤ੍ਯਾ ਤਨੁਃ ਪ੍ਰਕृਤੇਸ੍ਤਨ੍ਨਿਗੂਢਾ ਸਤ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹੁਰ੍ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਰੂਪਮ੍ ॥ ੩,੩.

ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ, ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਸੱਚਾ ਸਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਰੂਪ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵ੍ਯਵਹਾਰਰੂਪਾ ਸਤ੍ਯਤਾ ਚੇਤ੍ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਸ੍ਤਦਾ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯਦਨਾਦਿਭੂਤਾ । ਅਨਾਦਿਨਿਤ੍ਯਾ ਯਦਿ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਸੁਸ਼ੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪੇਣ ਨ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ ॥ ੩,੩.

ਜੇ ਸੱਚਾਈ ਸਿਰਫ ਰਵਾਇਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਜੇ ਉਹ ਆਦਿ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਖਮ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮੇਣ ਰੂਪੇਣ ਚ ਕਾਰਣਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਪ੍ਰਪਞ੍ਚਸ੍ਯ ਚ ਕਾਰਣਂ ਵਦ । ਅਵਿਦ੍ਯਾਯਾ ਵਸ਼ਤੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵ ਨਾਨਾਰੂਪੈਰ੍ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵ ॥ ੩,੩.

ਉਸ ਦੇ ਸੁਖਮ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਉਹ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨਾਸ਼ਮੇਤਿ ਹ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾ ਨ ਸਂਸ਼ਯੋ ਹਰਿਣਾ ਚੈਕ੍ਯਮੇਤਿ । ਏਵਂ ਬ੍ਰੂषੇ ਯਦਿ ਵਾਦਤ੍ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇਹਂ ਤੇ ਤਤ੍ਰ ਯੁਕ੍ਤਿਂ ਸ਼ृਣੁ ਤ੍ਵਮ੍ ॥ ੩,੩.

ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਹਰੀ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਤਰਕ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਸੁਣ।

ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਰੂਪਸ੍ਯ ਹਿ ਮੇ ਮੁਰਾਰੇਃ ਕਥਂ ਹਰੇਰ੍ਘਟਤੇ ਹ੍ਯਜ੍ਞਤਾ ਚ । ਸੂਰ੍ਯੇ ਯਥਾ ਤਮੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਥਾ ਨਾਰਾਯਣੇ ਹਰੌ । ਅਜ੍ਞਾਨਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਕ੍ਸ਼ੀਦ੍ਰ ਕਥਂ ਤਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਵੀष੍ਯਹੋ ॥ ੩,੩.

ਮੁਰਾਰੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ? ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਨਾਰਾਇਣ, ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਖਗ; ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ?

ਅਤੋ ਨਾਹਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਕਾਲਾਦੁਪਾਧਿਸਂਬਨ੍ਧਵਸ਼ਾਦਜ੍ਞਤਾਚੇਤ੍ । ਸਰ੍ਵਜ੍ਞੋਸੌ ਕੁਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸ਼ੀਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿष੍ਣੁਰਲ੍ਪਜ੍ਞਜੀਵੋ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕੁਤ੍ਰ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਲਈ, ਜੇ ਅਗਿਆਨ ਉਪਾਧੀਆਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨਾਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਰਹਿਤ ਜੀਵ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਸ਼੍ਚਾਨਯੋਃ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਕਥਂ ਚੈਕ੍ਯਂ ਸਂਵਾਦਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵੇਦਾਃ । ਦੇਸ਼ੇ ਕਾਲੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦ੍ਦੁਃ ਖਹੀਨੋ ਜਗਤ੍ਕਰ੍ਤਾ ਪੂਰ੍ਣਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸਦੈਵ ॥ ੩,੩.

ਇਹ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਕਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੇਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ? ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੀਵਃ ਸਦਾ ਸ੍ਵਲ੍ਪਕਰ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਪੂਰ੍ਣਃ ਸਂਸਾਰਰੂਪੇ ਦੁਃ ਖਰੂਪੇ ਚ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ । ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋਸ਼੍ਚਾਨਯੋਰੈਕ੍ਯਮਾਹੁਰੀਸ਼ਸ੍ਯ ਮਾਯਾਵਸ਼ਤੋ ਮਾਯਿਨਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੩.

ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਕਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਪੂਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇਕਤਾ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਜੀਵ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਵੈष੍ਣਵਦਾਸਵਸ਼੍ਯਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਦ੍ਰੋਹਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਂਚਰੇਦ੍ਯਃ । ਹਰਿਪ੍ਰੀਤਿਸ੍ਤੇਨ ਭਵੇਨ੍ਨ ਨਿਤ੍ਯਮਾਨਨ੍ਦਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤੇਨ ਭਵੇਨ੍ਨ ਮੁਕ੍ਤੌ ॥ ੩,੩.

ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਵੈਰ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਵੈਰ ਰੱਖੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।

ਮਾਯੀ ਸਦਾ ਮਾਯਿਭृਤ੍ਯਸ੍ਤਥਾਪਿ ਭੇਦਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਤੇ ਕਾਰ੍ਯਤੇ ਚ । ਤੇਨਾਪਿ ਤੇषਾਂ ਦੁਃ ਖਵृਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵੇਚ੍ਚ ਹ੍ਯਧਂ ਤਮਃ ਪੁਨਰਾਵृਤ੍ਤਿਹੀਨਮ੍ ॥ ੩,੩.

ਜੀਵ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਇਆ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਰਕੇ ਉਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ।

ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਕृਤਿਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਰੂਪਾ ਸਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਸਾ ਸਤ੍ਯਭੂਤਾ ਸਦੈਵ । ਏਵਂ ਸ੍ਵਯਂ ਕਾਲਵਾਯ੍ਵਾਦਿਕਾਨਾਂ ਪਰਾ (ਰਮਾ)ਣਵਃ ਸਤ੍ਯਰੂਪਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੩.

ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ, ਸਦੀਵੀ ਤੇ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਲ, ਹਵਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚ atom (ਪਰਮਾਣੂ) ਸੱਚੀ ਸੁਰਤ ਵਾਲੇ ਹਨ।

ਪਰਾ (ਮਾਣੂ)ਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਨੇਚ੍ਛੁਭਿਰ੍ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮ੍ । ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਚਰਮਾਖ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ ॥ ੩,੩.

ਉੱਚ atom (ਪਰਮਾਣੂ) ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਉਹੀ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਪਰਮਾਣੂ ਹੀ ਹੈ।

ਸ ਏਵਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪਰਮਾਣੁਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਯੋਨ੍ਤ੍ਯੋਵਿ (ਵ) ਸ਼ੇषੋਵਯਵਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮृਤਃ ॥ ੩,੩.

ਉਹੀ ਪਰਮਾਣੂ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਜੋ ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਹੇ ਕृष੍ਣ ਹੇ ਮਾਧਵ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਤਾਂ ਪਤੇ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਚਰਮਾਂਸ਼ਃ ਪਰਾਣੁ ॥ ੩,੩.

ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਹੇ ਮਾਧਵ, ਸਾਤਤਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ, ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਰਮਾਣੂ ਹੈ।

ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਰ ਮੇ ਸਂਸ਼ਯੋਸ੍ਤਿ ਯੋਨ੍ਤ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇषਃ ਸ ਤੁ ਨਾਂਸ਼ਯੁਕ੍ਤਃ । ਯੋ ਹ੍ਯਂਸ਼ਯੁਕ੍ਤੋ ਨ ਤੁ ਸੋਂਤ੍ਯੋ ਵਿਸ਼ੇष ਏਵਂ ਮਮਾਭਾਤਿ ਵਚਸ੍ਤੁ ਤਥ੍ਯਮ੍ ॥ ੩,੩.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਸੰਦੇਹ ਹੈ: ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਸ਼੍ਰੀਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ । ਯ ਏਵ ਲੋਕੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਮਾਨੁषਾਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇषਾਣਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਾਃ । ਤਥਾਪਿ ਤੇ ਯਸ੍ਯ ਚਾਂਸ਼ਿਤ੍ਵਮੇਵ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਵੈ ਨੈਵ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸਮਰ੍ਥਾਃ ॥ ੩,੩.

ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ।

ਤਮੇਵਾਹੁਸ਼੍ਚਰਮਾਂਸ਼ਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਯੇ ਚੈਵਮਾਹੁਰ੍ਮੁਨਯਸ੍ਤੇਨ ਚਾਨ੍ਯੇ । ਯੇ ਕਾਣਾਦਾ ਗੌਤਮਾਦ੍ਯਾਃ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਨਿਰਂਸ਼ਕਂ ਪਰਮਾਣੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੩.

ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਹੋਰ, ਕਣਾਦ ਤੇ ਗੌਤਮ ਆਦਿ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਰਮਾਣੂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਨਨ੍ਤਾਂਸ਼ੈਃ ਸਂਯੁਤਤ੍ਵੇਪਿ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਰਂਸ਼ਿਨੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਿਦृष੍ਟ੍ਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਾ (ਰਮਾ) ਣੋਃ ਪਰਮਾਣੁਤ੍ਵਮਸ੍ਤਿ ਤਦਂਸ਼ਾਨਾਂ ਵਿਨਤਾਗਰ੍ਭਜਾਤ ॥ ੩,੩.

ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਕੁਝ ਲੋਕ ਭੁੱਲੀ ਹੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਮਾਣੂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂਪਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਪਰਾ (ਰਮਾ) ਣੂਨਾਮੇਕਦੇਸ਼ੇ ਖਗੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਨ੍ਨੋ ਸਂਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਰਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਸ਼ ਸਂਤਿ ਰੂਪਾ ਹਰੇਸ਼੍ਚ ਹ੍ਯਤਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਪਰਮਾਣੋਰਣੀਯਃ ॥ ੩,੩.

ਪਰਮਾਣੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਖਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਹਰੇ ਦੀ ਵੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਣੂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਹੈ।

ਯੋ ਵਾ ਤ੍ਵਣੀਯਾਨ੍ਪਰਮਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸ ਏਵ ਰੂਪੋ ਮਹਤੋ ਮਹੀਯਾਨ੍ । ਤੇषਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਰੂਪੇ ਚ ਵਿਚਿਨ੍ਤਨੀਯਃ ॥ ੩,੩.

ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਹ ਰੂਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਅਚਿੰਤ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕਾਲਕੋਟਿਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਕਾਲਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਦੇਸ਼ਕੋਟਿਵਿਹੀਨਤ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ ॥ ੩,੩.

ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਲ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਕਾਲ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ; ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਥਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਹੋਣੀ, ਥਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਨਾਮਪ੍ਰਮੇਯਤ੍ਵੇ ਗੁਣਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਵਿਦੁਰ੍ਬੁਧਾਃ । ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਰੇਰ੍ਨਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ॥ ੩,੩.

ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣਪਛਾਣਤਾ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹਰੀ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।

ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਰੂਪੇषੁ ਚਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤੁ ਤ੍ਰਿਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਦੇਸ਼ਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੩.

ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਥਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਥਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤੇਰੇਕਰੂਪੇਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਯਾਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਭੁਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੩.

ਵਿਆਪਕਤਾ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਅਚਿੰਤ ਤੇ ਅਜੋਬਾ ਸ਼ਕਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰਕ ਕਾਰਜ ਲਈ ਹੈ।

ਗੁਣਤਃ ਕਾਲਤਸ਼੍ਚੈਵ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍ । ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਤ੍ਵਂ ਦੇਸ਼ਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਦ੍ਯਾਪਿ ॥ ੩,੩.

ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਤੇ ਗੁਣ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਦ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਨ ਚ ਭੇਦਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹ੍ਯਣੁਮਾਤ੍ਰੇਪਿ ਯੁਜ੍ਯਤੇ । ਤਥਾਪਿ ਵਿਦ੍ਯਤੇਣੁਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਦੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਯੋਗਤਃ ॥ ੩,੩.

ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਵੀ, ਸਰਵਤਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਰਕੇ ਸੁਖਮਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।