ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸ਼੍ਰੀਭੂਦੁਰ੍ਗਾਦਿਰੂਪਾਣਾਂ ਤਥਾ ਸੀਤਾਦਿਰੂਪਿਣਾਮ੍ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਾਣੁਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਭੇਦੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਚ ॥ ੩,੨.

ਸ਼੍ਰੀ, ਭੂ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰੋਂ ਜਾਂ ਅੰਦਰੋਂ, ਇਕ ਦਾਣਾ ਭੇਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਃ ਕਥਮਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਸ੍ਥਿਤੋ ਬਿਂਬਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰੂਪੋ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੩,੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਛਾਂਵ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਯੇ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸਹ ਖਗੋਤ੍ਤਮ । ਏਕੀਭਾਵਂ ਨਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਬਿਂਬੇਨ ਸਹ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੩,੨.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲੈ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਜੋ ਪਰਛਾਂਵ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।

ਬਿਂਬਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਰੂਪਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਨਤਾਸੁਤ । ਭੇਦਸ੍ਤੁ ਨਾਣੁਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਃ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੨.

ਪਰਛਾਂਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕ ਦਾਣਾ ਭੇਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਯਦਾ ਹਿ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਲਯਾਰ੍ਣਵੇ ਵਿਭੁਰ੍ਜੀਵਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਦਰੇ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ । ਮੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਮਰੁਦ੍ਗਣਾਦੀਨ੍ਪ੍ਰਾਤ੍ਪਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤੀਂਸ਼੍ਚ ਸੁਤੌ? ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ॥ ੩,੨.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ—ਮੁਕਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ਧਕੂਪਾਦਿਸਮਸ੍ਤਜੀਵਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਕਲੀਨਥਾਪਰਾਨ੍ । ਤਥੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸृਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਾਞ੍ਜਨਾਨਚੇਤਨਾਨृਕ੍ਸ਼ਰੂਪਾਦਿਜੀਵਾਨ੍ ॥ ੩,੨.

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਕੂਏ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੜ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ।

ਏਵਂ ਜਨਾਞ੍ਜਠਰੇ ਸਂਨਿਧਾਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਹ੍ਯਂਭਸਿ ਵੈ ਸ ਕਲ੍ਪੇ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ਤੁ ਸਾ ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਤ੍ਮਿਕਾ ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹਰੌ ਨਿਤ੍ਯਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਪਿ ॥ ੩,੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਾਦਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੀਵ ਸਾ ਤੁ ਈਡੇ ਵਿष੍ਣੁਂ ਭਕ੍ਤਿਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਪਿ । ਚੇष੍ਟਾਦਿਰੂਪੇਣ ਤਦਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਸੀਦ੍ਵਿਨਾ ਵਿष੍ਣੁਮਥ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਚ ॥ ੩,੨.

ਉਹ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਹੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਪਰ੍ਯਙ੍ਕਰੂਪੇਣ ਬਭੂਵ ਦੇਵੀ ਵਾਸਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਰਮਾ ਵਿਰੇਜੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਰਮਾ ਸੈਵ ਤਦੈਵ ਚਾਸੀਤ੍ਸੈਕਾ ਦੇਵੀ ਬਹੁਰੂਪਾ ਬਭਾषੇ ॥ ੩,੨.

ਦੇਵੀ ਖਟ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ—ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਦੇਵੀ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਕृष੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵੋਤ੍ਤਮਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤ੍ਵਤ੍ਸਮਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵਾਧਿਕੋ ਵਾ । ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਕੋ ਨ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਸ਼੍ਚ ਨਾਹਂ ਰੁਦ੍ਰੋ ਨ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨.

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਨਾ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਮੈਂ ਰੁਦਰ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ।

ਵਿष੍ਣਾਵੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹਿ ਮੁਖ੍ਯੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯੇष੍ਵਮੁਖ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕੇषੁ । ਅਨਨ੍ਤਗੁਣਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਹਰਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੨.

‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਰੁਦਰ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਦਿਪੂਰ੍ਣਤਾਭਾਵਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੁਦਾਹृਤਾਃ । ਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਗੁਣਤਃ ਕਾਲਤੋ ਵਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਕ੍ਵਾਪਿ ਦੇਸ਼ੇ ਚ ਕਾਲੇ ॥ ੩,੨.

ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਣੰਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਹੀ ਅਣੰਤ ਹਨ।

ਯਦਾ ਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਕਿਮੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਤ੍ਰ ਗੁਣਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਕੇषੁ । ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਹਂ ਦੇਸ਼ਤਃ ਕਾਲਤਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤਦਾ ਵਾਸੁਦੇਵੇਨ ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ॥ ੩,੨.

ਜੇ ਅਣੰਤਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣੰਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਹੀ।

ਤਥਾਪਿ ਮੇ ਗੁਣਤੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਂ ਤਤੋ ਧਰ੍ਮਾ ਗੁਣਤੋਨਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚ । ਸਂਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਾਵਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵੇ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਬਹੁਧਾ ਤੇ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਾਃ ॥ ੩,੨.

ਫਿਰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣੰਤਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਵੀ ਅਣੰਤ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਅਣੰਤ ਹਨ।

ਅਤੋ ਗੁਣਾਂਸ੍ਤਵ ਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਸਦਾ ਸ੍ਮੋ ਨ ਹਰੇਃ ਕਦਾਪਿ । ਨਾਹਂ ਨ ਕੇਸ਼ੌ ਨ ਚ ਗੀਰ੍ਨ ਰੁਦ੍ਰੋ ਨ ਦਕ੍ਸ਼ਕਨ੍ਯਾ ਨ ਚ ਮੇਨਕਾਸੁਤਾ ॥ ੩,੨.

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਹੇ ਹਰੀ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਸਤੁਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਕੇਸ਼ਵ, ਨਾ ਗੀਰਣ, ਨਾ ਰੁਦਰ, ਨਾ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਨਾ ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ।

ਨ ਵੈ ਬਿਡੌਜਾ ਨ ਚ ਵਾ ਪੁਲੋਮਜਾ ਨ ਚੇਧ੍ਮਵਾਹੋ ਨ ਯਮੋ ਨ ਚਾਨ੍ਯਃ । ਨ ਨਾਰਦੋ ਨਾਪਿ ਭृਗੁਰ੍ਵਸਿष੍ਠੋ ਨ ਵਿਘ੍ਨਪੋ ਨਾਪਿ ਬਲ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨.

ਨਾ ਬਿਡੌਜਾ, ਨਾ ਪੁਲੋਮਜਾ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਯਮ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ; ਨਾ ਨਾਰਦ, ਨਾ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਨਾ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਨਾ ਗਣੇਸ਼, ਨਾ ਬਲੀ ਤੇ ਹੋਰ।

ਨ ਵੈ ਵਿਰਾਟੋ ਨਾਪਿ ਭੀਮਃ ਸ਼ਨਿਸ਼੍ਚ ਨ ਪੁष੍ਕਰੋ ਨ ਕਸ਼ੇਰੁਸ੍ਤਥੈਵ । ਨ ਕਿਨ੍ਨਰਾਃ ਪਿਤਰੋ ਨੈਵ ਦੇਵਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਮੁਖ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਵਾ ਤੁष੍ਯਸਂਜ੍ਞਾਃ ॥ ੩,੨.

ਨਾ ਵਿਰਾਟ, ਨਾ ਭੀਮ, ਨਾ ਸ਼ਨੀ, ਨਾ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਨਾ ਕਸ਼ੇਰੂ; ਨਾ ਕਿਨਨਰ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ ਮੁਖੀ, ਨਾ ਤੁਸ਼ਿਆ ਨਾਂ ਵਾਲੇ।

ਨ ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਿਤੀਸ਼ਾ ਨ ਚ ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਕਿਮਤ੍ਰ ਚਾਨ੍ਯੇ । ਮਤ੍ਤੋਧਮਃ ਕੋਚਿਗੁਣੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੋ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵ ॥ ੩,੨.

ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹਾਂ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਤੌ ਵੈ ਵਿਰਾਗੇ ਹਰਿਭਕ੍ਤਿਭਾਵੇ ਧृਤਿਸ੍ਤਿਤਿਪ੍ਰਾਣਬਲੇषੁਯੋਗੇ । ਬੁਦ੍ਧੌ ਸਮਾਨੌ ਸਂਸृਤੌ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਲੇ ਪਰਸ੍ਪਰਾਧਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤੌ ਚ ॥ ੩,੨.

ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ, ਢਿੱਲ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਤੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।

ਅਨ੍ਨਾਭਿਮਾਨਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਚਾਹੁਰ੍ਮੁਰਾਰਿਂ ਜੀਵਾਭਿਮਾਨਂ ਵਾਯੁਮਾਹੁਰ੍ਮਹਾਨ੍ਤਃ । ਨ ਸ਼ਕ੍ਤੋਸੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵੋ ਵਿਵਸ੍ਤੁਂ ਵਾਯੁਂ ਵਿਨਾ ਸਂਸृਤਾਵੇਵ ਨਿਤ੍ਯਮ੍ ॥ ੩,੨.

ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਨਾਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਮੁਰਾਰੀ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ) ਜੀਵਨ ਦਾ, ਤੇ ਵਾਯੂ ਹਵਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਦੇ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ; ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਹਨ।

ਨ ਤਂ ਵਿਨਾ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵਾ ਚ ਵਸ੍ਤੁਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਪ੍ਤਿਃ ਕਾਲਤੋ ਨ੍ਯੂਨਤਾ ਚ । ਯਦਾ ਮਹਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿ ਯਾਮਕੋਭੂਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਾਨ੍ਤਸ੍ਥੂਲਸृष੍ਟੌ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ॥ ੩,੨.

ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਹਵਾ ਵੀ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਿਲਾਪ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਤੱਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਮੋਟੀਆਂ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ।

ਤਦਾ ਵਾਯੁਰ੍ਨਾਸ਼ਕਦ੍ਵੈ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਬਾਹ੍ਯੇ ਸृष੍ਟੌ ਕਾਲਭੇਦੇਨ ਚਾਸ੍ਤਿ । ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਭਾਰਤੀ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਂਬਭੂਵ ॥ ੩,੨.

ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਾਯੂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬਾਹਰਲੀ ਸਿਰਜਣ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ; ਸਿਰਜਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਸਵਤੀ, ਭਾਰਤੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਨਮੀ।

ਯਦਾ ਦਸ਼ਾਬ੍ਦਾਃ ਸਮਤੀਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਤਦਾ ਵਾਯੁਃ ਸਮਭੂਲ੍ਲੋਕਪੂਜ੍ਯਃ । ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥੂਲਸृष੍ਟੌ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ਨੈਤਾਵਤਾ ਵਾਨਯੋਃ ਸੌਮ੍ਯਹਾਨਿਃ ॥ ੩,੨.

ਜਦੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ, ਤਾਂ ਵਾਯੂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਜਨਮਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਮੋਟੀ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਘੱਟਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ।

ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਸਂਬਭੂਵ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਜਨ੍ਮਕਾਲਾਤ੍ । ਗਿਰਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ਕਾਲਤੋ ਨ੍ਯੂਨਤਾਸ੍ਤਿ ਵਾਯੋਸ੍ਤਦਾ ਹ੍ਯਧਮਤ੍ਤ੍ਵੇ ਕ੍ਸ਼ਤਿਃ ਕਾ ॥ ੩,੨.

ਸਰਸਵਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਜਨਮੀ; ਉਸ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੋਂ ਵਾਯੂ ਲਈ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਤਾ ਹੈ। ਪਰ, ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਲਈ ਘੱਟ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਕੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ?

ਵਾਯੋਰਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਣੀ ਹ੍ਯਭੂਤ੍ਸਂਵਤ੍ਸਰਾਤ੍ਪਰਮ੍ । ਯਾਵਤ੍ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਨਿਸ੍ਤਾਵਤ੍ਪੂਰ੍ਵਦੇਹਕ੍ਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਵਾਯੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਾਣੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ; ਜਦ ਤੱਕ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ, ਪੁਰਾਣਾ ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ੇषਸ੍ਤ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰੋ ਰੁਦ੍ਰ ਏਤੇ ਤ੍ਰਯਸ਼੍ਚ ਸਮਾ ਹ੍ਯੇਤੇ ਜ੍ਞਾਨਬਲਾਦਿਕੇष੍ਵਪਿ ਤਥਾਪਿ ਤੇषਾਂ ਕਾਲਤੋ ਨ੍ਯੂਨਤਾਸ੍ਤਿ ਕਾਲੋਪਿ ਤੇषਾਂ ਦ੍ਵਿਵ੍ਯੇਸਹਸ੍ਰਵਰ੍षਮ੍ ॥ ੩,੨.

ਸ਼ੇਸ਼, ਇੰਦਰ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਣੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ-ਵੱਡਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੈ।

ਅਨਨ੍ਤਰੁਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਾਯੂ ਯਥਾ ਵਾ ਤਥਾ ਜ੍ਞੇਯੋ ਨੈਵ ਹਾਨਿਃ ਸ੍ਵਰੂਪੇ । ਸ੍ਥੂਲਸ੍ਯ ਸृष੍ਟੌ ਬਾਹ੍ਯਸृष੍ਟੌ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ਕਾਲਾਨ੍ਨ੍ਯੂਨਤ੍ਵਂ ਸ ਮਯਾ ਨੈਵ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਃ ॥ ੩,੨.

ਅਨੰਤ ਰੁਦ੍ਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਾਂ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਮਝੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਟਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਮੋਟਾ ਤੇ ਬਾਹਰਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟਤਾ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਤੇषਾਂ ਸਕਾਸ਼ਾਦ੍ਵਾਰੁਣੀ ਪਾਰ੍ਵਤੀ ਚ ਸੌਪਰ੍ਣੀਨਾਮ੍ਨੀ ਤਿਸ੍ਤ੍ਰ ਏਤਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨ੍ । ਦਸ਼ਾਬ੍ਦੇਭ੍ਯੋਨਨ੍ਤਰਂ ਸਂਬਭੂਵੁਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਭਾਰਤੀਵਚ੍ਚ ਬੋਧ੍ਯਾ ॥ ੩,੨.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਰੁਣੀ, ਪਾਰਵਤੀ ਤੇ ਸੌਪਰਣੀ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਜੀਵ — ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਵੀ ਆਈਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਜਾਣੋ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵਰੋ ਰੁਦ੍ਰਭਾਰ੍ਯਾਦਿਕੇਭ੍ਯ ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਦੇਹ੍ਯਮਨ੍ਦਮ੍ । ਏਵਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਭਵੇਚ੍ਚ ਲੋਕੇ ਸ ਵੈ ਜ੍ਞਾਨੀ ਵੇਦਵੇਦ੍ਯਃ ਸ ਏਵ ॥ ੩,੨.

ਇੰਦਰ, ਵਾਰੁਣ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਆਦਿ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਲ੍ਹਾ ਦਿਓ। ਜਿਸ ਦੇ ਕੋਲ ਐਸਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਚਾ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।