ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਕृष੍ਣਰਾਮਾਦਿਵਚ੍ਚੈਵ ਤ੍ਵੇਕੀਭਾਵੋ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਬਿਂਬਾਨਾਂ ਮੂਲਰੂਪਸ੍ਯ ਭੇਦੋ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ ੩,੨.

ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਰਾਮ ਆਦਿ ਦੇ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕਤਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛੁਭਿਃ । ਏਕਾਂਸ਼ੇਨ ਤੁ ਬਿਂਬੈਸ੍ਤੁ ਚੈਕੀਭਾਵਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ ੩,੨.

ਇੱਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਾਂਸ਼ੇਨ ਤੁ ਜੀਵਤ੍ਵੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਬਿਂਬਮੂਲਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਜਨਾ ਹ੍ਯਸੁਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੨.

ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਪਰਛਾਂਵ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਅਸੁਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕ ਏਵ ਹਰਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਵਸ਼ਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਅਨੇਕੋ ਭਵਤਿ ਹ੍ਯਾਰਾਦਾਦਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਵਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਹਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਕਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਆਇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਯੇ ਮੂਢਾਸ੍ਤੇਪਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ । ਉਪਾਧਿਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰੂਪੋ ਬਾਹ੍ਯ ਏਵ ਚ ॥ ੩,੨.

ਜੋ ਮੂਰਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਮਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ।

ਬਾਹ੍ਯੋਪਾਧਿਰ੍ਲਯੇ ਯਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਾਵਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ੇ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਃ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਰਛਾਂਵ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਚਿਦ੍ਰੂਪਾਖ੍ਯੋ ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਤੁ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਯੇਪ੍ਯਧਿਕਾਰਿਣਃ । ਦੁਃਖਰੂਪੋ ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਤੁ ਤਮਸੋ ਯੇਧਿਕਾਰਿਣਃ ॥ ੩,੨.

‘ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ’ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਦੁੱਖ-ਰੂਪ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

ਮਿਸ਼੍ਰਰੂਪੋ ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਸਂਸਾਰਿਣਾਂ ਮਤਃ । ਬਾਹ੍ਯੋਪਾਧਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗਦੇਹਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੨.

ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਸਭ ਲਈ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਦੈਤ੍ਯਾਃ ਦੁਃਖਾਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਃਖੀ ਹਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਤ੍ਤਦ੍ਦੁਃਖਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਬਿਂਬਰੂਪਕਃ ॥ ੩,੨.

ਕਿਉਂਕਿ ਦੈਤ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹਰੀ ਪਰਛਾਂਵ ਰੂਪ ਹੈ।

ਦੈਤ੍ਯਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਬਿਂਬਾਨਾਂ ਮੂਲਰੂਪਸ੍ਯ ਵੈ ਪ੍ਰਭੋਃ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਤਥਾ ਭੇਦਂ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਵਾ ਨ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਲਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੇਦ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਸ਼੍ਰੀਭੂਦੁਰ੍ਗਾਦਿਰੂਪਾਣਾਂ ਤਥਾ ਸੀਤਾਦਿਰੂਪਿਣਾਮ੍ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਨਾਣੁਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਭੇਦੋ ਬਾਹ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇਪਿ ਚ ॥ ੩,੨.

ਸ਼੍ਰੀ, ਭੂ, ਦੁਰਗਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਹਰੋਂ ਜਾਂ ਅੰਦਰੋਂ, ਇਕ ਦਾਣਾ ਭੇਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਚਿਨ੍ਤਨੀਯਃ ਕਥਮਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ । ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਸ੍ਥਿਤੋ ਬਿਂਬਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰੂਪੋ ਹ੍ਯਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ ੩,੨.

ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰਛਾਂਵ ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਲਯੇ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾ ਸਹ ਖਗੋਤ੍ਤਮ । ਏਕੀਭਾਵਂ ਨਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਬਿਂਬੇਨ ਸਹ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ॥ ੩,੨.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲੈ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਜੋ ਪਰਛਾਂਵ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਲਕਸ਼ਮੀ ਸਮੇਤ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।

ਬਿਂਬਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਰੂਪਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਿਨਤਾਸੁਤ । ਭੇਦਸ੍ਤੁ ਨਾਣੁਮਾਤ੍ਰਂ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਃ ਕਥਞ੍ਚਨ ॥ ੩,੨.

ਪਰਛਾਂਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕ ਦਾਣਾ ਭੇਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਯਦਾ ਹਿ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਲਯਾਰ੍ਣਵੇ ਵਿਭੁਰ੍ਜੀਵਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਨੁਦਰੇ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ । ਮੁਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਮਰੁਦ੍ਗਣਾਦੀਨ੍ਪ੍ਰਾਤ੍ਪਵ੍ਯਮੁਕ੍ਤੀਂਸ਼੍ਚ ਸੁਤੌ? ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ॥ ੩,੨.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ—ਮੁਕਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ, ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ,

ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ਧਕੂਪਾਦਿਸਮਸ੍ਤਜੀਵਾਂਸ੍ਤਥੈਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਵ੍ਯਕਲੀਨਥਾਪਰਾਨ੍ । ਤਥੈਵ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸृਤਿਸਂਸ੍ਥਿਤਾਞ੍ਜਨਾਨਚੇਤਨਾਨृਕ੍ਸ਼ਰੂਪਾਦਿਜੀਵਾਨ੍ ॥ ੩,੨.

ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਕੂਏ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਗਲੇ ਜਨਮਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੜ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਜੀਵ।

ਏਵਂ ਜਨਾਞ੍ਜਠਰੇ ਸਂਨਿਧਾਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ਼ੇਤੇ ਹ੍ਯਂਭਸਿ ਵੈ ਸ ਕਲ੍ਪੇ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਸ੍ਤੁ ਸਾ ਸਰ੍ਵਵੇਦਾਤ੍ਮਿਕਾ ਚ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਹਰੌ ਨਿਤ੍ਯਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਪਿ ॥ ੩,੨.

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕਲਪ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅਤ੍ਯਾਦਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤੀਵ ਸਾ ਤੁ ਈਡੇ ਵਿष੍ਣੁਂ ਭਕ੍ਤਿਸਂਵਰ੍ਧਿਤਾਪਿ । ਚੇष੍ਟਾਦਿਰੂਪੇਣ ਤਦਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਸੀਦ੍ਵਿਨਾ ਵਿष੍ਣੁਮਥ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਚ ॥ ੩,੨.

ਉਹ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਹੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਵਧ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ।

ਪਰ੍ਯਙ੍ਕਰੂਪੇਣ ਬਭੂਵ ਦੇਵੀ ਵਾਸਸ੍ਵਰੂਪੇਣ ਰਮਾ ਵਿਰੇਜੇ । ਸਰ੍ਵਂ ਰਮਾ ਸੈਵ ਤਦੈਵ ਚਾਸੀਤ੍ਸੈਕਾ ਦੇਵੀ ਬਹੁਰੂਪਾ ਬਭਾषੇ ॥ ੩,੨.

ਦੇਵੀ ਖਟ ਦੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਈ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸੀ—ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਦੇਵੀ, ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਕृष੍ਟਃ ਸਰ੍ਵਦੇਵੋਤ੍ਤਮਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਤ੍ਵਤ੍ਸਮਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵਾਧਿਕੋ ਵਾ । ਤ੍ਵਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਏਕੋ ਨ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਸ਼੍ਚ ਨਾਹਂ ਰੁਦ੍ਰੋ ਨ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨.

ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵਧੇਰੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੋ, ਨਾ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਮੈਂ ਰੁਦਰ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ।

ਵਿष੍ਣਾਵੇਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹਿ ਮੁਖ੍ਯੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯੇष੍ਵਮੁਖ੍ਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕੇषੁ । ਅਨਨ੍ਤਗੁਣਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤਿ ਹਰਿਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੩,੨.

‘ਬ੍ਰਹਮ’ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਲਈ ਹੀ ਅਸਲ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਰੁਦਰ, ਇਹ ਦੂਜਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਅਣਗਿਣਤ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਣਾਦਿਪੂਰ੍ਣਤਾਭਾਵਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯੁਦਾਹृਤਾਃ । ਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਗੁਣਤਃ ਕਾਲਤੋ ਵਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਕ੍ਵਾਪਿ ਦੇਸ਼ੇ ਚ ਕਾਲੇ ॥ ੩,੨.

ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਣੰਤਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਹੀ ਅਣੰਤ ਹਨ।

ਯਦਾ ਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਕਿਮੁ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਤ੍ਰ ਗੁਣਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦਿਕੇषੁ । ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਹਂ ਦੇਸ਼ਤਃ ਕਾਲਤਸ਼੍ਚ ਸਮਸ੍ਤਦਾ ਵਾਸੁਦੇਵੇਨ ਸਾਰ੍ਧਮ੍ ॥ ੩,੨.

ਜੇ ਅਣੰਤਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣੰਤਤਾ ਨਹੀਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹਾਂ, ਪਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਲ ਹੀ।

ਤਥਾਪਿ ਮੇ ਗੁਣਤੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯਨਨ੍ਤਂ ਤਤੋ ਧਰ੍ਮਾ ਗੁਣਤੋਨਨ੍ਤਤਸ਼੍ਚ । ਸਂਤਿ ਸ਼੍ਰੁਤਾਵਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵੇ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਹ੍ਯਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾ ਬਹੁਧਾ ਤੇ ਹ੍ਯਨਨ੍ਤਾਃ ॥ ੩,੨.

ਫਿਰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਣੰਤਤਾ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਧਰਮ ਵੀ ਅਣੰਤ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦੇ ਬਹੁਤ ਗੁਣ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ ਅਣੰਤ ਹਨ।

ਅਤੋ ਗੁਣਾਂਸ੍ਤਵ ਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋ ਸ੍ਤੋਤੁਂ ਸਦਾ ਸ੍ਮੋ ਨ ਹਰੇਃ ਕਦਾਪਿ । ਨਾਹਂ ਨ ਕੇਸ਼ੌ ਨ ਚ ਗੀਰ੍ਨ ਰੁਦ੍ਰੋ ਨ ਦਕ੍ਸ਼ਕਨ੍ਯਾ ਨ ਚ ਮੇਨਕਾਸੁਤਾ ॥ ੩,੨.

ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਹੇ ਹਰੀ, ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਸਤੁਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਨਾ ਮੈਂ, ਨਾ ਕੇਸ਼ਵ, ਨਾ ਗੀਰਣ, ਨਾ ਰੁਦਰ, ਨਾ ਦਕਸ਼ ਦੀ ਧੀ, ਨਾ ਮੇਨਕਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ।

ਨ ਵੈ ਬਿਡੌਜਾ ਨ ਚ ਵਾ ਪੁਲੋਮਜਾ ਨ ਚੇਧ੍ਮਵਾਹੋ ਨ ਯਮੋ ਨ ਚਾਨ੍ਯਃ । ਨ ਨਾਰਦੋ ਨਾਪਿ ਭृਗੁਰ੍ਵਸਿष੍ਠੋ ਨ ਵਿਘ੍ਨਪੋ ਨਾਪਿ ਬਲ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੨.

ਨਾ ਬਿਡੌਜਾ, ਨਾ ਪੁਲੋਮਜਾ, ਨਾ ਅੱਗ, ਨਾ ਯਮ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ; ਨਾ ਨਾਰਦ, ਨਾ ਭ੍ਰਿਗੁ, ਨਾ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਨਾ ਗਣੇਸ਼, ਨਾ ਬਲੀ ਤੇ ਹੋਰ।

ਨ ਵੈ ਵਿਰਾਟੋ ਨਾਪਿ ਭੀਮਃ ਸ਼ਨਿਸ਼੍ਚ ਨ ਪੁष੍ਕਰੋ ਨ ਕਸ਼ੇਰੁਸ੍ਤਥੈਵ । ਨ ਕਿਨ੍ਨਰਾਃ ਪਿਤਰੋ ਨੈਵ ਦੇਵਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਮੁਖ੍ਯਾ ਨਾਪਿ ਵਾ ਤੁष੍ਯਸਂਜ੍ਞਾਃ ॥ ੩,੨.

ਨਾ ਵਿਰਾਟ, ਨਾ ਭੀਮ, ਨਾ ਸ਼ਨੀ, ਨਾ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਨਾ ਕਸ਼ੇਰੂ; ਨਾ ਕਿਨਨਰ, ਨਾ ਪਿਤਰ, ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ ਮੁਖੀ, ਨਾ ਤੁਸ਼ਿਆ ਨਾਂ ਵਾਲੇ।

ਨ ਵੈ ਕ੍ਸ਼ਿਤੀਸ਼ਾ ਨ ਚ ਮਾਨੁषਾਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਕਿਮਤ੍ਰ ਚਾਨ੍ਯੇ । ਮਤ੍ਤੋਧਮਃ ਕੋਚਿਗੁਣੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸਮੋ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਮਾਤਰਿਸ਼੍ਵ ॥ ੩,੨.

ਨਾ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਹਾਂ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਤੌ ਵੈ ਵਿਰਾਗੇ ਹਰਿਭਕ੍ਤਿਭਾਵੇ ਧृਤਿਸ੍ਤਿਤਿਪ੍ਰਾਣਬਲੇषੁਯੋਗੇ । ਬੁਦ੍ਧੌ ਸਮਾਨੌ ਸਂਸृਤੌ ਮੋਕ੍ਸ਼ਕਾਲੇ ਪਰਸ੍ਪਰਾਧਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤੌ ਚ ॥ ੩,੨.

ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਹਰੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ, ਢਿੱਲ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਜੀਵਨ-ਤਾਕਤ ਤੇ ਜੋੜ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਬੁੱਧੀ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।