ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਈਸ਼ਕੋਟਿਪ੍ਰਵਿष੍ਟਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਰਿਯਃ ਸ੍ਵਾਮਿਤ੍ਵਮੀਰਿਤਮ੍ । ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੁਪਜੀਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਾਮਿਤਾ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.

ਮਾਲਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਤਿੰਨੋਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਚ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸੇਵ੍ਯਤਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਭੂਭਾਰਹਰਣੇ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਙ੍ਗਂ ਹਿ ਮਾਰੁਤਿਃ ॥ ੩,੧.

ਹਵਾ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਦੇਵਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਨਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਰੁਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

ਵਾਕ੍ਯਰੂਪਾ ਭਾਰਤੀ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਙ੍ਗਂ ਹਿ ਸਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਤृਤੀਯਾਙ੍ਗ ਹਰੇਃ ਸ਼ੇषੋ ਨ ਨਮ੍ਯਾਃ ਸਾਮ੍ਯਤੋ ਹਰੇਃ ॥ ੩,੧.

ਭਾਰਤੀ, ਜੋ ਬੋਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਅੰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੰਗ ਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਹਰੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਾ ਮੁਖ੍ਯਤਯਾ ਨਮ੍ਯਾ ਏਵ ਸਮੀਰਿਤਾਃ । ਅਵਾਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ਚ ਵਾਯ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਨ ਨਮ੍ਯਾਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਵਾ ਆਦਿ ਜਿਹੜੇ ਸਹਾਇਕ ਹਨ, ਉਹ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭੀष੍ਮਦ੍ਰੋਣਾਦਿਨਾਮਾਨਿ ਭੀਮਾਦਿष੍ਵੇਵ ਮੁਖ੍ਯਤਃ । ਵਾਚਕਾਨਿ ਯਤੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਨ੍ਨਮ੍ਯਾਸ੍ਤੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ॥ ੩,੧.

ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ ਆਦਿ ਨਾਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭੀਮ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਉਹੀ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹਨ।

ਪਰਾਣਾਮੇਵ ਨਮ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਹਿ । ਏਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਯਾਖ੍ਯਾਤਂ ਕਿਮਨ੍ਯਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਥ ॥ ੩,੧.

ਸਿਰਫ ਉੱਚੇ ਹੀ ਪੂਜਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਜੋਂ ਸਮਝੋ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?

ਸ਼੍ਰੀਗਰੁਡਮਹਾਪੁਰਾਣਮ੍ ੨ ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੌਨਕ ਉਵਾਚ । ਕਥਂ ਸਸਰ੍ਜ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭਿਮਾਨਿਨਃ । ਸृष੍ਟਿਕ੍ਰਮਂ ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਦੇਵਾਨਾਂ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਮੁਨੇ ॥ ੩,੨.

ਸ਼੍ਰੀਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ? ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।

ਸ਼ੌਨਕੇਨੈਵ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਸੂਤੋ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਸ਼ੂਤ ਉਵਾਚ । ਸਮ੍ਯਗ੍ਵ੍ਯਵਸਿਤਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਤਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍षਿਸਤ੍ਤਮ ॥ ੩,੨.

ਸ਼ੌਨਕ ਦੀ ਪੁੱਛੀ ਹੋਈ ਗੱਲ 'ਤੇ, ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਬਹੁਤ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ।

ਏਵਮੇਵ ਕृਤਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰੋ ਹਰੌ ਤੁ ਗਰੁਡੇਨ ਵੈ । ਯਦੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ਹਰਿਸ੍ਤਸ੍ਮੈਤਦ੍ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤਵਾਨਘ । ਗਰੁਡ ਉਵਾਚ । ਸृष੍ਟਿਂ ਵ੍ਰੂਹਿ ਮਹਾਭਾਗ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਵਿਗ੍ਰਹ ॥ ੩,੨.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ; ਹਰੀ ਨੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਗਰੁੜ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਨ, ਜਿਸਦੀ ਸਰੂਪ ਸਤ, ਚਿੱਤ ਤੇ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।

ਸृष੍ਟੌ ਜ੍ਞਾਤੇ ਤਵੋਤ੍ਕਰ੍षੋ ਜ੍ਞਾਤਪ੍ਰਾਯੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਤਾਰਤਮ੍ਯਜ੍ਞਾਨਂ ਮਮ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ ੩,੨.

ਰਚਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਤੇਰੀ ਮਹਾਨਤਾ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇਗੀ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭੇਦ ਜਾਣ ਸਕਾਂਗਾ।

ਮੋਕ੍ਸ਼ੋਪਾਯਮ੍ਯਃ ਸ ਵੋਕ੍ਤ ਮਿਤਤਰਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਧਨਮ੍ । ਗਰੁਡੇਨੈਵ ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਕृष੍ਣੋ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ, ਜੋ ਦੱਸਿਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ — ਗਰੁੜ ਦੀ ਪੁੱਛੀ ਹੋਈ ਗੱਲ 'ਤੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

ਸ਼ृਕृष੍ਣ ਉਵਾਚ ਮੂਲਰੂਪੇ ਹ੍ਯਤੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਵਿष੍ਣੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰਵ੍ਯਯਃ ॥ ੩,੨.

ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਜਾਣੋ।

ਅਵਤਾਰਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਤ੍ਵਾਦੇਵ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਅਨੇਕੋ ਹ੍ਯੇਕਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਂਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਲਯਾਯ ਵੈ ॥ ੩,੨.

ਇਹ ਜਨਮ ਪੂਰਨਤਾ ਕਰਕੇ ਅਵਤਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਵਰਤ। ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਪਰ ਇਕ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਲੈ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ਵਮੇਵ ਸਃ ॥ ੩,੨.

ਉਥੇ ਵੀ ਫਰਕ ਹੈ; ਉਹੀ ਤੱਤ ਜਾਣਨ ਯੋਗ ਹੈ।

ਭੇਦੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਵਾਪਿ ਭੇਦਾਭੇਦੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਗੁਣਾਨਾਂ ਰੂਪਾਣਾਂ ਤਦਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸੁਖਾਦਿਨਾਮ੍ । ਤਤ੍ਰੈਵ ਦਸ਼ਨਾਦ੍ਵਾਪਿ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਵ ਤਮੋ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗੁਣ, ਸਰੂਪ, ਅੰਗ ਤੇ ਸੁਖ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਵੇਖੋ ਜਾਂ ਫਰਕ-ਅਫਰਕ ਦੇ ਨਾਲ ਵੇਖੋ, ਉਹੀ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਅਗਿਆਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪੁਰੁषਾਨ੍ਤਰਮਾਰਭ੍ਯ ਕਲ੍ਪਿਤਾ ਯੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤ੍ਤਮ । ਹਰਿਰੂਪਾਸ੍ਤੁ ਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾ ਏਕੀਭੂਤਾ ਹਿ ਤੇਨ ਤੇ ॥ ੩,੨.

ਹੋਰ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਦੁਜ, ਜਿਹੜੇ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਰੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਜਾਣੋ; ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪ੍ਰਲਯੇ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਜੀਵਾਃ ਸ ਯਾਨ੍ਤਿ ਮਾਮਕਾਃ । ਵਿਰਾਡ੍ਰੂਪੇ ਹਰੇਃ ਸਂਤਿ ਤਦਾ ਤੇ ਚ ਹ੍ਯਨੇਕਧਾ ॥ ੩,੨.

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਰੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕੀਭਾਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ ਮੂਲੇਨ ਪ੍ਰਲਯੇ ਦ੍ਵਿਜ । ਬਿਂਬੇਨ ਤੁ ਸ੍ਵਯਂ ਵਿष੍ਣੁਰੇਕੀਭਾਵਂ ਵ੍ਰਜੇਦ੍ਯਦਿ ॥ ੩,੨.

ਪ੍ਰਲੈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੂਲ ਨਾਲ ਇਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜ। ਪਰ ਜੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਆਪ, ਮੂਲ ਵਜੋਂ, ਇਕਤਾ ਪਾ ਲਵੇ—

ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਃ ਕਥਂ ਜੀਵੋ ਭਵੇਨ੍ਨਾਰਾਯਣਸ੍ਯ ਚ । ਤਦਧੀਨਸ੍ਤਤ੍ਸਦृਸ਼ੋ ਹਰੇਰ੍ਜੀਵੋ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੨.

ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਉਸਦੇ ਅਧੀਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਵਰਗਾ ਹੋ ਕੇ, ਹਰੀ ਦਾ ਜੀਵ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਸ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥੋ ਹ੍ਯਯਮੇਵਮੁਦਾਹृਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਬਿਂਬਰੂਪਾਣਾਮੇਕੀਭਾਵਂ ਨ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍ ॥ ੩,੨.

‘ਪਰਛਾਂਵ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਤੇ ਪਰਛਾਂਵ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ।

ਕृष੍ਣਰਾਮਾਦਿਵਚ੍ਚੈਵ ਤ੍ਵੇਕੀਭਾਵੋ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਃ । ਬਿਂਬਾਨਾਂ ਮੂਲਰੂਪਸ੍ਯ ਭੇਦੋ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਵਕ੍ਸ਼ਿਤਃ ॥ ੩,੨.

ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਰਾਮ ਆਦਿ ਦੇ ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕਤਾ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ।

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਚ ਵਿਸ਼ੇषੋਸ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਮਿਚ੍ਛੁਭਿਃ । ਏਕਾਂਸ਼ੇਨ ਤੁ ਬਿਂਬੈਸ੍ਤੁ ਚੈਕੀਭਾਵਂ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ ੩,੨.

ਇੱਥੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਭੇਦ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਪਰਛਾਂਵਾਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਕਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕਾਂਸ਼ੇਨ ਤੁ ਜੀਵਤ੍ਵੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਬਿਂਬਮੂਲਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਜਨਾ ਹ੍ਯਸੁਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੨.

ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਲੋਕ ਪਰਛਾਂਵ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਰੋਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਅਸੁਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਏਕ ਏਵ ਹਰਿਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹ੍ਯਵਿਦ੍ਯਾਵਸ਼ਤਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਅਨੇਕੋ ਭਵਤਿ ਹ੍ਯਾਰਾਦਾਦਰ੍ਸ਼ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਵਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਹਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਕਈ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਆਇਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਛਾਂਵ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਏਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਯੇ ਮੂਢਾਸ੍ਤੇਪਿ ਯਾਨ੍ਤ੍ਯਧਰਂ ਤਮਃ । ਉਪਾਧਿਰ੍ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸ੍ਵਰੂਪੋ ਬਾਹ੍ਯ ਏਵ ਚ ॥ ੩,੨.

ਜੋ ਮੂਰਖ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਹੇਠਲੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੀਮਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ।

ਬਾਹ੍ਯੋਪਾਧਿਰ੍ਲਯੇ ਯਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਾਵਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਂਸ੍ਥਿਤਿਃ । ਸਰ੍ਵੋਪਾਧਿਵਿਨਾਸ਼ੇ ਹਿ ਪ੍ਰਤਿਬਿਂਬਃ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ ੩,੨.

ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਵਿਲੀਨ ਹੋਣ 'ਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜਾ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਰਛਾਂਵ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਚਿਦ੍ਰੂਪਾਖ੍ਯੋ ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਤੁ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਯੇਪ੍ਯਧਿਕਾਰਿਣਃ । ਦੁਃਖਰੂਪੋ ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਤੁ ਤਮਸੋ ਯੇਧਿਕਾਰਿਣਃ ॥ ੩,੨.

‘ਚੇਤਨਾ-ਰੂਪ’ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਦੁੱਖ-ਰੂਪ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।

ਮਿਸ਼੍ਰਰੂਪੋ ਹ੍ਯੁਪਾਧਿਸ੍ਤੁ ਨਿਤ੍ਯਸਂਸਾਰਿਣਾਂ ਮਤਃ । ਬਾਹ੍ਯੋਪਾਧਿਰ੍ਲਿਙ੍ਗਦੇਹਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ ੩,੨.

ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਕਾਰਣ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦਾ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਸਭ ਲਈ ਸੁਖਸ਼ਮ ਸਰੀਰ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

ਦੈਤ੍ਯਾਃ ਦੁਃਖਾਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਃਖੀ ਹਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍ । ਤਤ੍ਤਦ੍ਦੁਃਖਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਾਦ੍ਦੈਤ੍ਯਾਨਾਂ ਬਿਂਬਰੂਪਕਃ ॥ ੩,੨.

ਕਿਉਂਕਿ ਦੈਤ ਲੋਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਆਪ ਵੀ ਦੁਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖੀ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹਰੀ ਪਰਛਾਂਵ ਰੂਪ ਹੈ।