ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਵਿਪ੍ਰਵਰ੍ਯਾ ਆਧੀਯਤਾਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵੈ ਰਹਸ੍ਯਮਮ੍ । ਯੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਵੈष੍ਣ ਵਦਾਸਭृਤ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਿष੍ਣੁਮੇਵ ॥ ੩,੧.

ਹੇ ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ; ਇਹ ਗੁਪਤ ਬਾਤ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਹੀ ਭਜਦੇ ਹਨ।

ਨਮਨ੍ਤਿ ਯੇ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤਥੈਵ ਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨਿ । ਨਮਨ੍ਤਿ ਯੇ ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਹਰਿਂ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਤਵਿਕ ਫਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਮਾਰ੍ਗੇਣ ਨ ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਾਪਤ੍ਕਾਲੇ ਪਰਦੈਵਂ ਤਦਨ੍ਯਮ੍ । ਤੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਵੈष੍ਣਵਦਾਸਭृਤ੍ਯਾ ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਸਰ੍ਵੇऽਵੈष੍ਣਵਮਾਤ੍ਰਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਅਮਲ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਵੈਸ਼ਨਵ ਹਨ।

ਉਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਸਂਹਾਰਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਹਰਿਂ ਗੁਰੁਂ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਯਾਨ੍ਤਿ । ਤਾਨੇਵਾਹੁਃ ਸਤ੍ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਕਲੌ ਯੁਗੇ ਨਾਭ੍ਯਸੂਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ॥ ੩,੧.

ਉਪਕਰਮ, ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਹਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸੱਚੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਯਤੋ ਹਿਤਾਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਧਰ੍ਮਾਨ੍ਸ੍ਵਸ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨੁਰੂਪਾਨ੍ । ਅਤੋ ਹ੍ਯਸੂਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਵਿਮੂਢਾਃ ਕਲੌ ਹਿ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾ ਹਿ ਤੇਪਿ ॥ ੩,੧.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਰਤਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਏ ਲੋਕ ਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤ ਹਨ।

ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸਦृਸ਼ਂ ਚ ਦੈਵਤਂ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਾਯੋਃ ਸਦृਸ਼ੋ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ । ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤੀਰ੍ਥਂ ਸਦृਸ਼ਂ ਵਿष੍ਣੁਪਦ੍ਯਾਃ ਨ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤੇਨ ਸਮੋਸ੍ਤਿ ਭਕ੍ਤਃ ॥ ੩,੧.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਵਾਯੂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਨੁਪਦਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਭਗਤ ਨਹੀਂ।

ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨੀਤਿ ਚਾਹੁਃ । ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਦੁਃਖਦਾਨਿ ॥ ੩,੧.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਤਵਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਲੌ ਯੁਗੇ ਸਰ੍ਵ ਪੁਰਾਣਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਹਰਿਪ੍ਰਿਯਾਣਿ । ਮੁਖ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਹਿ ਕਲੌ ਨृਣਾਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਰਂ ਭਾਗਵਤਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਨ ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਸृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਤ੍ਰ ਯਤੋ ਹ੍ਯਤੋ ਭਾਗਵਤਂ ਪਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰਾਣੇ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਸृष੍ਟਿਂ ਹ੍ਯਾਦੌ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕਾਨਾਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਨਾਰ੍ਥਮੇਵਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਵਿਪ੍ਰ ਨੀਚੋਚ੍ਚਰੂਪਂ ਜ੍ਞਾਨਮਾਹੁਰ੍ਮਹਾਨ੍ਤਃ । ਤੇਨੈਵ ਸਿਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਹ੍ਯਤਃ ਪਰਂ ਭਾਗਵਤਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ, ਉੱਚ-ਨੀਚ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਸੀ ਰਾਹੀਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ।

ਤਤਃ ਪਰਂ ਵਿष੍ਣੁਪੁਰਾਣਮਾਹੁਸ੍ਤਤਃ ਪਰਂ ਗਾਰੁਡਸਂਜ੍ਞਕਂ ਚ । ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਮੁਖ੍ਯਾ ਨਿ ਕਲੌ ਨृਣਾਂ ਤੁ ਤਥਾ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਗਾਰੁਡੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ॥ ੩,੧.

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੁਰਾਣਾ ਦੂਜਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਗਾਰੁੜ ਨਾਮ ਵਾਲਾ; ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗਾਰੁੜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ।

ਸ਼ृਣੁਧ੍ਵਂ ਵੈ ਤਂ ਵਿਸ਼ੇषਂ ਚ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਂਸ਼ੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਗਾਰੁਡਾਖ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ । ਆਦ੍ਯਾਂਸ਼ਂ ਵੈ ਕਰ੍ਮਕਾਣ੍ਡਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਂਸ਼ਂ ਧਰ੍ਮਕਾਣ੍ਡਂ ਤਮਾਹੁਃ ॥ ੩,੧.

ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ: ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣਾ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਕਰਮ ਕਾਂਡ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਧਰਮ ਕਾਂਡ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾਂਸ਼ਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਕਾਣ੍ਡਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਤਿਮੋਯਂ ਵਰਿष੍ਠਃ । ਤृਤੀਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਰਵਣਾਤ੍ਪੁਣ੍ਯਮਾਹੁਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਭਾਗਵਤਸ੍ਯ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ॥ ੩,੧.

ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਬ੍ਰਹਮ ਕਾਂਡ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਤृਤੀਯਾਂਸ਼ੇ ਪਠਿਤੇ ਵੇਦਤੁਲ੍ਯਂ ਫਲਂ ਭਵੇਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਚਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ । ਤृਤੀਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਰਵਣਾਦੇਵ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਫਲਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਠਤੋਪ੍ਯਰ੍ਥਮੇਵਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਫਲ ਵੇਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ।

ਤृਤੀਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਰਵਣਾਦਰ੍ਥਤਸ਼੍ਚ ਪੁਣ੍ਯਂ ਚਾਹੁਃ ਪਠਤੋ ਵੈ ਦਸ਼ਾਂਸ਼ਮ੍ । ਤਤੋ ਵਰਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਪੁਰਾਣਮਾਹੁਸ੍ਤਤੋ ਵਰਂ ਕੂਰ੍ਮਪੂਰਾਣਮਾਹੁਃ ॥ ੩,੧.

ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਦੀ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਸਮਝਣ ਨਾਲ, ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਤਸਯ ਪੁਰਾਣਾ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣਾ ਵਧੀਆ ਹੈ।

ਤਥੈਵ ਵੈ ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮਾਹੁਸ੍ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਚਾਹੁਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨੀਤਿ ਲੋਕੇ । ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਂ ਭਵੇਚ੍ਚ ਪੁਰਾਣषਟ੍ਕੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰੂਪੇ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ॥ ੩,੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਸਾਤਵਿਕ ਪੁਰਾਣ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਛੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ।

ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਧਮੇ ਮਾਤ੍ਸ੍ਯਕੌਰ੍ਮੇ ਤਥਾਹੁਰ੍ਵਾਯੁ ਚਾਹੁਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਚ । ਵਿष੍ਣੋਃ ਪੁਰਾਣਂ ਭਾਗਵਤਂ ਪੁਰਾਣਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੋਤ੍ਤਮਂ ਗਾਰੁਡਂ ਚਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ ॥ ੩,੧.

ਸਾਤਵਿਕ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਮਤਸਯ ਅਤੇ ਕੂਰਮ ਪੁਰਾਣ ਘੱਟ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਾਯੂ ਪੁਰਾਣ ਮਧ्यम ਸਾਤਵਿਕ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੁਰਾਣ, ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਆਦਰਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ।

ਸ੍ਕਾਨ੍ਦਂ ਪਾਦ੍ਮਂ ਵਾਮਨਂ ਵੈ ਵਰਾਹਂ ਤਥਾਗ੍ਰੇਯਂ ਭਵਿष੍ਯਂ ਪਰ੍ਵਸृष੍ਟੌ । ਏਤਾਨ੍ਯਾਹੂ ਰਾਜਸਾਨੀਤਿ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਤਤ੍ਰੈਕਦੇਸ਼ਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੧.

ਸਕੰਦ, ਪਦਮ, ਵਾਮਨ, ਵਰਾਹ, ਅਗਨਿ ਅਤੇ ਭਵਿਸ਼ਯ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਰਾਜਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਸਾਤਵਿਕ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਤਾਮਸ।

ਰਜਃ ਪ੍ਰਾਚੁਰ੍ਯਾਦ੍ਰਾਜਸਾਨੀਤਿ ਚ ਹੁਃ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਾਣਿ ਨੈਤਾਨਿ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ੁਭਿਃ ਸਦਾ । ਤੇषਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਂਤਿ ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤੇਰ੍ਗਾਰੁਡੀਯਂ ਫਲਂ ਚ ॥ ੩,੧.

ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਾਜਸ ਪੁਰਾਣ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦਾ ਫਲ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।

ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਲੈਙ੍ਗ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵੈਵਰ੍ਤਕਂ ਵੈ ਮਾਰ੍ਕਂਣ੍ਡੇਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਾਦਿਤ੍ਯਕਂ ਚ । ਏਤਾਨ੍ਯਾ ਹੁਸ੍ਤਾਮਸਾਨੀਤਿ ਵਿਪ੍ਰਾਸ੍ਤਤ੍ਰੈਕਦੇਸ਼ਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੧.

ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ, ਲਿੰਗ, ਬ੍ਰਹਮਵੈਵਰਤ, ਮਾਰਕੰਡੇਯ, ਬ੍ਰਾਹਮ ਅਤੇ ਆਦਿਤਯ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਤਾਮਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਸਾਤਵਿਕ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਰਾਜਸ।

ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਾਣਿ ਨੈਤਾਨਿ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵੇਚ੍ਛੁਭਿਸ੍ਤਾਮਸਾਨੀਤ੍ਯਤੋ ਹਿ । ਤੇषੁ ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਂਸ਼ਾ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤਿਰ੍ਗਾਰੁਡੈਕਾਙ੍ਘ੍ਰਿਤੁਲ੍ਯਾ ॥ ੩,੧.

ਇਹ ਤਾਮਸ ਪੁਰਾਣ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸੱਚਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸਾਤਵਿਕ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਫਲ ਇਕ ਪੈਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅਲ੍ਪਾਨ੍ਯੁਪਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵਦਨ੍ਤ੍ਯष੍ਟਾਦਸ਼ਾਨਿ ਚ । ਵਿष੍ਣੁਧਰ੍ਮੋਤਰਂ ਚੈਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਾਗਵਤਂ ਤਥਾ ॥ ੩,੧.

ਉਪਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਰਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਵਿਸ਼ਨੁਧਰਮੋਤਰ, ਤੰਤਰ ਅਤੇ ਭਾਗਵਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਨ।

ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਾਰਂ ਨਾਰਸਿਂਹਂ ਵਾਯੁਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਥੈਵ ਚ । ਤਥਾ ਹਂਸਪੁਰਾਣਂ ਚ षਡੇਤਾਨਿ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰਾਃ ॥ ੩,੧.

ਤੱਤਵਸਾਰ, ਨਰਸਿੰਹ, ਵਾਯੂ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਹੰਸ ਪੁਰਾਣ — ਇਹ ਛੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।

ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨ੍ਯੇਵ ਜਾਨੀਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਏਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦੇਵ ਗਾਰੁਡਾਰ੍ਧਫਲਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਤਵਿਕ ਮੰਨੋ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਵਿष੍ਯੋਤ੍ਤਰਨਾਮਾਨਂ ਬृਹਨ੍ਨਾਰਦਮੇਵ ਚ । ਯਮਨਾਰਦਸਂਵਾਦਂ ਲਘੁਨਾਰਦਮੇਵ ਚ ॥ ੩,੧.

ਭਵਿਸ਼ਯੋਤਤਰ, ਬ੍ਰਿਹੱਨਾਰਦ, ਯਮ ਤੇ ਨਾਰਦ ਦਾ ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਲਘੁਨਾਰਦ ਵੀ ਨਾਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਿਨਾਯਕਪੁਰਾਣਂ ਚ ਬृਹਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮੇਵ ਚ । ਏਤਾਨਿ ਰਾਜਸਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍ਭੁਕ੍ਤਰੁਤ੍ਤਮਾ ॥ ੩,੧.

ਵਿਨਾਯਕ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹੱਦਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਰਾਜਸ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਭੋਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਗਾਰੁਡਾਤ੍ਪਾਦਤੁਲ੍ਯਂ ਚ ਫਲਂ ਚਾਹੁਰ੍ਮਨੀषਿਣਃ । ਪੁਰਾਣਂ ਭਾਗਵਤਂ ਸ਼ੈਵਂ ਨਨ੍ਦਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਤਥੈਵ ਚ ॥ ੩,੧.

ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਸ਼ੈਵ ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਨੰਦੀ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਾਸ਼ੁਪਤ੍ਯਂ ਰੈਣੁਕਂ ਚ ਭੈਰਵਂ ਚ ਤਥੈਵ ਚ । ਏਤਾਨਿ ਤਾਮਸਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਹਰਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਥਵੇਦਿਨਃ ॥ ੩,੧.

ਪਾਸ਼ੁਪਤ, ਰੈਣੁਕ ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਤਾਮਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਏਤੇषਾਂ ਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍ਵਿਪ੍ਰਾਗਾਰੁਡਾਙ੍ਘ੍ਯਰ੍ਧ੍ਮੇਵ ਚ । ਸਰ੍ਵੇष੍ਵਪਿ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਭਾਗਵਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਗਾਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਅੱਧੇ ਫਲ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗਵਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।