ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਕ੍ਤਿਸਾਧਨਭੂਤਂ ਚ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਨਿਰ੍ਣਯਮ੍ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸ਼ृਣੁਧ੍ਵਮृषਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਹਰਿਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਨਿਰ੍ਣਯਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਾਰੇ ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਦੱਸੋ। ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਤੁਸੀਂ ਹਰੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣੋ।

ਨਤ੍ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਂ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਵਾਯੁਂ ਭਾਰਤੀਂ ਸ਼ੇषਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ । ਦ੍ਵੈਪਾਯਨਂ ਗੁਰੁਂ ਕृष੍ਣਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਥਾਮਤਿ ॥ ੩,੧.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਵਾਯੂ, ਭਾਰਤੀ, ਸ਼ੇਸ਼, ਦਵੈਪਾਯਨ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।

ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਾਰਾਯਣਸਮਂ ਨ ਭੂਤਂ ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਏਤੇਨ ਸਤ੍ਯਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਾਨ੍ਸਾਧਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਅੱਗੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਫਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਸ਼ੌਨਕ ਉਵਾਚ । ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਨਮਨਂ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦੌ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ਕृਪਯਾ ਮਮ ਸੁਵ੍ਰਤ ॥ ੩,੧.

ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

ਤਤਃ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਤਤੋ ਵਾਯੁਂ ਭਾਰਤੀਂ ਚ ਤਤਃ ਪਰਮ੍ । ਅਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਸਂ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਚ ਤ੍ਵਂ ਨਮਸ੍ਕृਤਵਾਨਸਿ । ਸੂਤਸੂਤ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕਾਰਣਮਤ੍ਰ ਚ ॥ ੩,੧.

ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਫਿਰ ਵਾਯੂ, ਫਿਰ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਆਸ—ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਹੇ ਸੂਤ, ਵੱਡੀ ਭਾਗਵਾਨ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸੋ।

ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਆਦੌ ਵਨ੍ਦ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਵੇਦੈਕਵੇਦ੍ਯੋ ਵੇਦੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸੇਤਿਹਾਸੇ ਪੁਰਾਣੇ । ਸਤ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿष੍ਣੁਰੇਵੈਕ ਏਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇऽਤੋ ਨਮ੍ਯ ਏਕੋ ਹਰਿਰ੍ਹਿ ॥ ੩,੧.

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰੀ ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਮੁਖ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਧਿਕੋਨ੍ਯਤੋਪਿ ਸ ਏਵ ਨਮ੍ਯੋ ਨ ਚ ਸ਼ਙ੍ਕਰਾਦ੍ਯਾਃ । ਨਮਨ੍ਤਿ ਯੇऽਵਿਨਯਾਚ੍ਛਙ੍ਕਰਂ ਤੁ ਵਿਨਾਯਕਂ ਚਣ੍ਡਿਕਾਂ ਰੇਣੁਕਾਂ ਚ ॥ ੩,੧.

ਉਹੀ ਹਰ ਥਾਂ ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ; ਪੂਜਾ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ ਆਦਿ ਦੀ। ਜੋ ਲੋਕ ਸ਼ੰਕਰ, ਵਿਨਾਇਕ, ਚੰਡਿਕਾ, ਰੇਣੁਕਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਤਥਾ ਸੂਰ੍ਯਂ ਭੈਰਵਂ ਮਾਤਾਰਸ਼੍ਵ ਤਥਾ ਵਾਣੀਂ ਗਿਰਿਜਾਂ ਵੈ ਸ਼੍ਰਿਯਂ ਚ । ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਤੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਨੈਵ ਲੋਕੇ ਨ ਤਦ੍ਭਕ੍ਤਾ ਵੇਤਿ ਚਾਰ੍ਯਾ ਵਦਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ, ਭੈਰਵ, ਮਾਤਾਰਸ਼ਵ, ਵਾਣੀ, ਗਿਰਿਜਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਅਲੱਗ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ; ਅਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਨ ਪਾਰ੍ਥਿਕ੍ਯਾਨ੍ਨਮਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰੀਣਨ੍ਤਿ ਨੈਤਾ ਦੇਵਤਾਃ ਪੂਜਨੇਨ । ਪੂਜਾਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਦੇਵਤਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦਤ੍ਵਾ ਫਲਦਾਨੇਨ ਤਾਂਸ਼੍ਚ ॥ ੩,੧.

ਪਾਰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਐਸੇ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪੂਜਾ ਮੰਨ ਲੈਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਫਲ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਂਤਰ੍ਪ੍ਯ ਤੁष੍ਟੈਃ ਸ੍ਵਮਨੋਨੁ ਸਾਰਾਤ੍ਤੈਃ ਕਾਰਿਤਾਂ ਕਾਮ੍ਯਪੂਜਾਂ ਤਥੈਵ । ਨਿਵੇਦਯਿਤ੍ਵਾ ਪਰਦੇਵਤਾਯਾਂ ਵਿष੍ਣੌ ਹਰੌ ਸ਼੍ਰੀਪੁਰੁषਾਦਿਵਨ੍ਦ੍ਯੇ ॥ ੩,੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਮਨਚਾਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਹਰੀ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਹਾਪਰਤ੍ਰਾਪਿ ਸੁਖੇਤਰਾਣਿ ਦਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਸ਼੍ਚਾਦਧਰਂ ਵੈ ਤਮਸ਼੍ਚ । ਅਤੋ ਹ੍ਯੇਤੇ ਨੈਵ ਪੂਜ੍ਯਾ ਨ ਨਮ੍ਯਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ੇਚ੍ਛੁਭਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਦ੍ਯੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ ੩,੧.

ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਹੇਠਲਾ ਹਨੇਰਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਨੇ ਨਾ ਪੂਜਣਾ, ਨਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ।

ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਮਿਭਿਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਹਾਵਿਪਤ੍ਤਾਵਪਿ ਵਿਪ੍ਰਵਰ੍ਯਾਃ । ਸ਼੍ਰੀਕਾਮ੍ਯ ਯਾ ਯੇ ਤੁ ਭਜਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੀਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰੇਦ੍ਰਯਮਾਦਿਦੇਵਾਨ੍ ॥ ੩,੧.

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਜੇਕਰ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਯਮ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹੇਵ ਭੁਞ੍ਜਨ੍ਤਿ ਮਹਚ੍ਚ ਦੁਃ ਖਂ ਮਹਾਪਦਃ ਕੁष੍ਠਭਗਨ੍ਦਰਾਦੀਨ੍ । ਨਮਨ੍ਤਿ ਯੇऽਵੈष੍ਣਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਵਾਯੁ ਪ੍ਰਤੀਕਾਨ੍ਨੈਵ ਤੇ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਾਃ ॥ ੩,੧.

ਉਹ ਇਥੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ, ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਕੋੜ, ਭਗੰਦਰ ਆਦਿ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਵਾਯੂ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਅਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰਾਃ ਪਰਂ ਗੋਪ੍ਯਂ ਹृਦਿ ਧਾਰ੍ਯਂ ਹਿ ਤਦ੍ਧਿ । ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਕਂ ਪੂਜ੍ਯਮੇਵੇਹ ਵਿਪ੍ਰਾ ਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਦਿਪ੍ਰਤੀਕਮੇਵ ॥ ੩,੧.

ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਵਾਯੂ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਆਦਿ ਦਾ।

ਪੂਜਾਕਾਲੇ ਦੇਵਦੇਵਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਕਂ ਯੋਗ੍ਯਭਾਗੇ ਨਿਧਾਯ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਤਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਹਰਿਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਪਤਿਂ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਹਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ ॥ ੩,੧.

ਪੂਜਾ ਸਮੇਂ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਵਾਯੂ ਦਾ ਰੂਪ ਯੋਗ ਥਾਂ ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਰੀ, ਲਕਸ਼ਮੀਪਤੀ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਸੁਪ੍ਰਤੀਕਂ ਚ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰ੍ਮਾਲ੍ਯਸ਼ੇषੇਣ ਹਰੇਃ ਸਮਰ੍ਚਯੇਤ੍ । ਪृਥਕ੍ਚ ਸ੍ਰਗ੍ਧੂਪਵਿਲੇਪਨਾਦਿਪੂਜਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਚ ਯੇ ਵਿਮੂਢਃ ॥ ੩,੧.

ਫਿਰ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹਰੀ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਜੋ। ਜੋ ਲੋਕ ਮਾਲਾ, ਧੂਪ, ਲੇਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ।

ਤੇषਾਂ ਦੁਃ ਖਮਿਹ ਲੋਕੇ ਪਰਤ੍ਰ ਭਵਿष੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਵਿਚਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ । ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਂ ਸ੍ਵਸ੍ਤਿ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਸ੍ਮਰਣਂ ਨਾਮ ਵਿष੍ਣੋਃ ॥ ੩,੧.

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਆਵੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦਾ ਨਾਮ ਯਾਦ ਕਰ ਲੈਣ।

ਪਾषਣ੍ਡਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕਸਂ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਨ੍ਹਰੇਰ੍ਵਾਯੋਃ ਸ਼ਙ੍ਕਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਨ੍ । ਨਮਨ੍ਤਿ ਯੇ ਫਲਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਭੂਢਾਸ੍ਤੇषਾਂ ਫਲਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਦੁਃ ਖਮੇਵ ॥ ੩,੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਪਾਠਕ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇ ਮੂਰਤੀਆਂ ਜਾਂ ਹਰੀ, ਵਾਯੂ, ਜਾਂ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਏ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਫਲ ਹੈ।

ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਕਂ ਯਦਿ ਵਿਪ੍ਰਵਰ੍ਯੈਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਂ ਚੇਨ੍ਨਮਨਂ ਹਿ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ । ਨੈਵੇਦ੍ਯਸ਼ੇषੇਣ ਹਰੇਸ਼੍ਚ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪੂਜਾ ਕृਤਾ ਚੇਨ੍ਨ ਹਿ ਦੋषਲੇਸ਼ਃ ॥ ੩,੧.

ਜੇ ਵਾਯੂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਹਰੀ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨੈਵੇਦਯ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭਾਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।

ਗੁਰੁਰ੍ਹਿ ਮੁਖ੍ਯੋ ਹਨੁਮਜ੍ਜਨਿਰ੍ਮਹਾਨ੍ਰਾਮਾਙ੍ਘ੍ਰਿਭਕ੍ਤੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ਸਦੈਵ । ਏਵਂ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਪਰਮਂ ਹਰਿਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰਂ ਪੁਨਰ੍ਮੁਖ੍ਯਦੇਵਸ੍ਯ ਵਾਯੋਃ ॥ ੩,੧.

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਗੁਰੂ ਹਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਸਦਾ ਭਗਤ ਹੈ; ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਪਰਮ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਵਜੋਂ ਸਮਝੋ।

ਨਮਸ੍ਕਾਰੋ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਵਿਪ੍ਰਵਰ੍ਯਾ ਆਧੀਯਤਾਂ ਹृਦਿ ਸਰ੍ਵੈ ਰਹਸ੍ਯਮਮ੍ । ਯੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਵੈष੍ਣ ਵਦਾਸਭृਤ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਿष੍ਣੁਮੇਵ ॥ ੩,੧.

ਹੇ ਚੰਗੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ; ਇਹ ਗੁਪਤ ਬਾਤ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਹੀ ਭਜਦੇ ਹਨ।

ਨਮਨ੍ਤਿ ਯੇ ਵੈ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਤਥੈਵ ਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਚ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨਿ । ਨਮਨ੍ਤਿ ਯੇ ਵਾਸੁਦੇਵਂ ਹਰਿਂ ਚ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ॥ ੩,੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਤਵਿਕ ਫਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।

ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਮਾਰ੍ਗੇਣ ਨ ਪੂਜਯਨ੍ਤਿ ਹ੍ਯਾਪਤ੍ਕਾਲੇ ਪਰਦੈਵਂ ਤਦਨ੍ਯਮ੍ । ਤੇ ਵੈष੍ਣਵਾ ਵੈष੍ਣਵਦਾਸਭृਤ੍ਯਾ ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਸਰ੍ਵੇऽਵੈष੍ਣਵਮਾਤ੍ਰਕਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ ॥ ੩,੧.

ਜੋ ਲੋਕ ਅਮਲ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸਿਰਫ਼ ਅਵੈਸ਼ਨਵ ਹਨ।

ਉਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਸਂਹਾਰਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਹਰਿਂ ਗੁਰੁਂ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣੈਵ ਯਾਨ੍ਤਿ । ਤਾਨੇਵਾਹੁਃ ਸਤ੍ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਕਲੌ ਯੁਗੇ ਨਾਭ੍ਯਸੂਯਨ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇ ॥ ੩,੧.

ਉਪਕਰਮ, ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹ ਹਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਇਹੀ ਸੱਚੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ।

ਯਤੋ ਹਿਤਾਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਧਰ੍ਮਾਨ੍ਸ੍ਵਸ੍ਵਵਰ੍ਣਾਨੁਰੂਪਾਨ੍ । ਅਤੋ ਹ੍ਯਸੂਯਨ੍ਤਿ ਸਦਾ ਵਿਮੂਢਾਃ ਕਲੌ ਹਿ ਵਿਪ੍ਰਾਃ ਪ੍ਰਚੁਰਾ ਹਿ ਤੇਪਿ ॥ ੩,੧.

ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਭਦਾਇਕ ਕਰਤਵਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਏ ਲੋਕ ਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਹੁਤ ਹਨ।

ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਿष੍ਣੋਃ ਸਦृਸ਼ਂ ਚ ਦੈਵਤਂ ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਵਾਯੋਃ ਸਦृਸ਼ੋ ਗੁਰੁਸ਼੍ਚ । ਨ ਚਾਸ੍ਤਿ ਤੀਰ੍ਥਂ ਸਦृਸ਼ਂ ਵਿष੍ਣੁਪਦ੍ਯਾਃ ਨ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤੇਨ ਸਮੋਸ੍ਤਿ ਭਕ੍ਤਃ ॥ ੩,੧.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਵਾਯੂ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ, ਵਿਸ਼ਨੁਪਦਾ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਭਗਤ ਨਹੀਂ।

ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਤੇ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਨੀਤਿ ਚਾਹੁਃ । ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਾਣਿ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਮਨੁष੍ਯਲੋਕੇ ਸ਼੍ਰਾਵ੍ਯਾਣਿ ਨਾਨ੍ਯਾਨਿ ਚ ਦੁਃਖਦਾਨਿ ॥ ੩,੧.

ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸਤਵਿਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਲੌ ਯੁਗੇ ਸਰ੍ਵ ਪੁਰਾਣਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰੀਣ੍ਯੇਵ ਮੁਖ੍ਯਾਨਿ ਹਰਿਪ੍ਰਿਯਾਣਿ । ਮੁਖ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਹਿ ਕਲੌ ਨृਣਾਂ ਚ ਸ਼੍ਰੇਯਸ੍ਕਰਂ ਭਾਗਵਤਂ ਪੁਰਾਣਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਨ ਜੋ ਹਰੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਸृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ ਤ੍ਰ ਯਤੋ ਹ੍ਯਤੋ ਭਾਗਵਤਂ ਪਰਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁਰਾਣੇ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਸृष੍ਟਿਂ ਹ੍ਯਾਦੌ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਰੁਦ੍ਰਾਦਿਕਾਨਾਮ੍ ॥ ੩,੧.

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।