ਆਗਮੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵੇਕੋਤ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਰਹ੍ਮਾਗਮਮਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਵੇਕਜਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ, ਦੂਜਾ ਉੱਚਤ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ।
ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵੈਤਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਪਰੇ । ਸਮਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਦ੍ਵੈਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਦਵੈਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਦਵੈਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਪਦੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਨਮਮੇਤਿ ਮਮੇਤਿ ਚ । ਮਮੇਤਿ ਬਧ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਨਮਮੇਤਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.
ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ: 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ'; ਜੋ ਜੀਵ 'ਮੇਰਾ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ' ਕਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਯਨ੍ਨ ਬਨ੍ਧਾਯ ਸਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਯਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾ । ਆਯਾਸਾਯਾਪਰਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਯਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਨੈਪੁਣਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਰਮ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਥਕਾਵਟ ਹਨ, ਹੋਰ ਵਿਦਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਹُنਰ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦੀਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਤ੍ਸਂਸਾਰਵਾਸਨਾ । ਯਾਵਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਾਪਲ੍ਯਂ ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਕਥਾ ਕੁਤਃ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਕਰਮ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰਕ ਚਾਹਵਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਤੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਾਭਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਮਮਤਾ ਯਾਵਦੇਵ ਹਿ । ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵੇਗੋऽਸ੍ਤਿ ਯਾਵਤ੍ਸਂਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਦੇਹ ਨਾਲ ਅਸਰ, ਜਦ ਤਕ ਮਮਤਾ, ਜਦ ਤਕ ਯਤਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਹਨ—
ਯਾਵਨ੍ਨੋ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਨ ਯਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ । ਯਾਵਨ੍ਨ ਗੁਰੁਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਕਥਾ ਕੁਤਃ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਪੱਕਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤਾਵਤ੍ਤਪੋ ਵ੍ਰਤਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਜਪਹੋਮਾਰ੍ਚਨਾਦਿਕਮ੍ । ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਗਮਕਥਾ ਯਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤਕ ਤਪ, ਵਰਤ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਜਾਂ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ—all ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿष੍ਠੋ ਭਵੇਤ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਦੀਚ੍ਛੇਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੨,੪੯.
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਸੂਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੋਕ੍ਸ਼ਫਲਸ੍ਯ ਚ । ਤਾਪਤ੍ਰਯਾਦਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਸ਼੍ਛਾਯਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਤਰੋਃ ਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਲੱਭੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੋਰ੍ਮੁਖਾਤ੍ । ਸੁਖੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਘੋਰਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਇਸ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਜੀਵ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨ੍ਤਿਮਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇऽਧੁਨਾ । ਯੇਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਆਖਰੀ ਕੰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨਿਰਵਾਣ ਨਾਮਕ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਕਾਲੇ ਤੁ ਪੁਰੁष ਆਗਤੇ ਗਤਸਾਧ੍ਵਸਃ । ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦਸਂਗਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਪृਹਾਂ ਦੇਹੇऽਨੁ ਯਾ ਚ ਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਦੇਹ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗृਹਾਤ੍ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤੋ ਧੀਰਃ ਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥਜਲਾਪ੍ਲੁਤਃ । ਸ਼ੁਚੌ ਵਿਵਿਕ੍ਤ ਆਸੀਨੋ ਵਿਧਿਵਤ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾਸਨੇ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ 'ਚ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ—
ਅਭ੍ਯਸੇਨ੍ਮਨਸਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮ੍ । ਮਨੋ ਯष੍ਛੇਜ੍ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬੀਜਮਵਿਸ੍ਮਰਨ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ।
ਨਿਯਚ੍ਛੇਦ੍ਵਿषਯੇਭ੍ਯੋऽਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਮਨਸਾ ਬੁਦ੍ਧਿ ਸਾਰਥਿਃ । ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਭਿਰਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਸ਼ੁਭਾਰ੍ਥੇ ਧਾਰਯੇਦ੍ਧਿਯਾ ॥ ੨,੪੯.
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਧਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਏਵਂ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਧਾਯ ਨਿष੍ਕਲੇ ॥ ੨,੪੯.
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ', ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵ੍ਯਾਹਰਨ੍ਮਾਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਤ੍ਯਜਨ੍ਦੇਹਂ ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
'ਓਮ' ਜੋ ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਯਤ੍ਰ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਸੁਧਿਯਸ੍ਤਾਂ ਗਤਿਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਾਨਹਂ ਕਥਯਾਮਿ ਤੇ ॥ ੨,੪੯.
ਜਿੱਥੇ ਦਿਖਾਵੇਬਾਜ਼, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਨਿਰ੍ਮਾਨਮੋਹਾ ਜਿਤਸਂਗਦੋषਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਕਾਮਾਃ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸੁਖਦੁਃ ਖਸਂਜ੍ਞੈਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਮੂਢਾਃ ਪਦਮਵ੍ਯਯਂ ਤਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲਗਾਵ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਚੁੱਕੇ, ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਆਦਿ ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਜ੍ਞਾਨਹ੍ਰਦੇ ਸਤ੍ਯਜਲੇ ਰਾਗਦ੍ਵੇषਮਲਾਪਹੇ । ਯਃ ਸ੍ਨਾਤਿ ਮਾਨਸੇ ਤੀਰ੍ਥੇ ਸ ਵੈ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਤੀਰਥ 'ਚ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੋਵਰ 'ਚ, ਸੱਚ ਦੇ ਜਲ 'ਚ, ਰਾਗ ਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੌਢਵੈਰਾਗ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਯ ਭਜਤੇ ਮਾਮਨਨ੍ਯਭਾਕ੍ । ਪੂਰ੍ਣਦृष੍ਟਿਃ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਸ ਵੈ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਪੱਕਾ ਵੈਰਾਗ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸਿਮਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪੂਰੀ ਤੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਗृਹਂ ਚ ਯਸ੍ਤੀਰ੍ਥੇ ਨਿਵਸੇਨ੍ਮਰਣੋਤ੍ਸੁਕਃ । ਮੁਕ੍ਤਿਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇषੁ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਸ ਵੈ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੀਰਥ 'ਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਮਥੁਰਾ ਮਾਯਾ ਕਾਸ਼ੀ ਕਾਞ੍ਚੀ ਅਵਨ੍ਤਿਕ । ਪੁਰੀ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਪ੍ਤੈਤਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਾਯਿਕਾਃ ॥ ੨,੪੯.
ਅਯੋਧਿਆ, ਮਥੁਰਾ, ਮਾਇਆ, ਕਾਸ਼ੀ, ਕਾਂਚੀ, ਅਵੰਤਿਕਾ ਤੇ ਦੁਆਰਾਵਤੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਇਤਿ ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਮੋਕ੍ਸ਼ਧਰ੍ਮਂ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਸਹਿਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਕਸ਼, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਸਮਝਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾ ਧਾਰ੍ਮਿਕਾਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਤਿਂ ਨਰਾਃ । ਪਾਪਿਨੋ ਦੁਰ੍ਗਤਿਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਂਸਰਨ੍ਤਿ ਖਗਾਦਯਃ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਮਾੜੀ ਗਤੀ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਦਿ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਸੂਤ ਉਵਾਚ । ਸ੍ਵਪ੍ਰਸ਼੍ਰੋਤ੍ਤਰਰਾਦ੍ਧਾਨ੍ਤਮੇਵਂ ਭਗਵਤੋ ਮੁਖਾਤ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਹृष੍ਟਤਨੁਸ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯੋ ਨਨਾਮ ਜਗਦੀਸ਼੍ਵਰਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਪਣੇ ਸਵਾਲਾਂ ਤੇ ਉੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪੱਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਾਰਕਸ਼ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਮੇ ਮਹਾਨ੍ਨष੍ਟੋ ਭਵਦ੍ਵਾਕ੍ਯਵਿਰੋਚਨਾਤ੍ । ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿष੍ਣੁਮਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਸ ਗਤਃ ਕਸ਼੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਮਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਚਾਨਣ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।' ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਸਦ੍ਯੋ ਦੇਹਾਨ੍ਤਰਂ ਯਾਤਿ ਯਥਾ ਯਾਤਿ ਵਿਲਮ੍ਬਤਃ । ਅਨਯੋਰੁਭਯੋਸ਼੍ਚੈਵ ਨ ਵਿਰੋਧਸ੍ਤਥੈਵ ਵਃ ॥ ੨,੪੯.
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੂਜਾ ਸਰੀਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ; ਦੋਵੇਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਵਾਂਸ੍ਤਾਤ ਸ਼੍ਰੁਤੋ ਭਗਵਤੋ ਯਥਾ । ਮਾਰੀਚੋऽਪਿ ਮੁਦਂ ਲੇਭੇ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਰਮਾਪਤੇਃ ॥ ੨,੪੯.
ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੁਣਿਆ ਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਤੋਂ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮਾਰੀਚ ਵੀ, ਰਾਮਾ ਦੇ ਪਤੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪਾ ਗਿਆ।