ਸਂਸਾਰਮੋਹਨਾਸ਼ਾਯ ਸ਼ਾਬ੍ਦਬੋਧੋ ਨ ਹਿ ਕ੍ਸ਼ਮਃ । ਨ ਨਿਵਰ੍ਤੇਤ ਤਿਮਿਰਂ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦੀਪਵਾਰ੍ਤਯਾ ॥ ੨,੪੯.
ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਆਈ ਗਿਆਨ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹਨੇਰਾ ਕਦੇ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਹੀਨਸ੍ਯ ਪਠਨਂ ਯਥਾਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਦਰ੍ਪਣਮ੍ । ਅਤਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਤਾਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਾਨਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਅੰਨ੍ਹੇ ਲਈ ਦਰਪਣ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੈ।
ਇਦਂ ਜ੍ਞਾਨਮਿਦਂ ਜ੍ਞੇਯਂ ਸਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਤਿ । ਦਿਵ੍ਯਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਚ੍ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨੈਵ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ ੨,੪੯.
ਇਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਹਰ ਕੋਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਚਾਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਿਵਿਆ ਸਾਲ ਲੰਘ ਜਾਣ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਅਨੇਕਾਨਿ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਯੁਰ੍ਵਿਘ੍ਨਕੋਟਯਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਰਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ੀਰਂ ਹਂਸ ਇਵਾਮ੍ਭਸਿ ॥ ੨,੪੯.
ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਨੇਕ ਹਨ, ਜੀਵਨ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਬੇਅੰਤ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੰਸ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਦੁੱਧ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਭ੍ਯਸ੍ਯ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾਥ ਬੁਦ੍ਭਿਮਾਨ੍ । ਪਲਾਲਮਿਵ ਧਾਨ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਨ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਕੇ, ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਪਾਲਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਮृਤੇਨ ਤृਪ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਹਾਰੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯ ਤਥਾ ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਿਵੇਂ, ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਰਕਸ਼।
ਨ ਵੇਦਾਧ੍ਯਯਨਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਰ੍ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਠਨਾਦਪਿ । ਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਹਿ ਕੈਵਲ੍ਯਂ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਵਿਨਤਾਤ੍ਮਜਃ ॥ ੨,੪੯.
ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਵਿਨਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਨਾਸ਼੍ਰਮਃ ਕਾਰਣਂ ਮੁਕ੍ਤੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨਿ ਨ ਕਾਰਣਮ੍ । ਤਥੈਵ ਸਰ੍ਵਕਰ੍ਮਾਣਿ ਜ੍ਞਾਨਮੇਵ ਹਿ ਕਾਰਣਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਵੀ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ—ਸਿਰਫ਼ ਗਿਆਨ ਹੀ ਅਸਲ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਿਦਾ ਗੁਰੁਵਾਗੇਕਾ ਵਿਦ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਿਡਮ੍ਬਿਕਾਃ । ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਭਾਰਸਹਸ੍ਰੇषੁ ਹ੍ਯੇਕਂ ਸਞ੍ਜੀਵਨਂ ਪਰਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਦਾ ਬਚਨ ਹੈ, ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵਾ ਹਨ; ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਹਿ ਸ਼ਿਵਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਕ੍ਰਿਯਯਾਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਗੁਰੁਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਲਭ੍ਯੇਤ ਨਾਧੀਤਾਗਮਕੋਟਿਭਿਃ ॥ ੨,੪੯.
ਅਦਵੈਤ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ।
ਆਗਮੋਕ੍ਤਂ ਵਿਵੇਕੋਤ੍ਥਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦਵ੍ਰਹ੍ਮਾਗਮਮਯਂ ਪਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵਿਵੇਕਜਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ, ਦੂਜਾ ਉੱਚਤ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ।
ਅਦ੍ਵੈਤਂ ਕੇਚਿਦਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵੈਤਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਚਾਪਰੇ । ਸਮਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਦ੍ਵੈਤਾਦ੍ਦ੍ਵੈਤਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਦਵੈਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਦਵੈਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜੋ ਦਵੈਤ ਤੇ ਅਦਵੈਤ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਦ੍ਵੇ ਪਦੇ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਾਯ ਨਮਮੇਤਿ ਮਮੇਤਿ ਚ । ਮਮੇਤਿ ਬਧ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਨਮਮੇਤਿ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ॥ ੨,੪੯.
ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਦੋ ਰਾਹ ਹਨ: 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ'; ਜੋ ਜੀਵ 'ਮੇਰਾ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ 'ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ' ਕਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਯਨ੍ਨ ਬਨ੍ਧਾਯ ਸਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਯਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਿਦਾ । ਆਯਾਸਾਯਾਪਰਂ ਕਰ੍ਮ ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਯਾ ਸ਼ਿਲ੍ਪਨੈਪੁਣਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਉਹ ਕਰਮ ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਨਹੀਂ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਕਰਮ ਹੈ; ਉਹ ਵਿਦਿਆ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਦਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਰਮ ਸਿਰਫ਼ ਥਕਾਵਟ ਹਨ, ਹੋਰ ਵਿਦਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਹُنਰ ਹੈ।
ਯਾਵਤ੍ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦੀਪ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਾਵਤ੍ਸਂਸਾਰਵਾਸਨਾ । ਯਾਵਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਾਪਲ੍ਯਂ ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਕਥਾ ਕੁਤਃ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਕਰਮ ਸੜਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਸੰਸਾਰਕ ਚਾਹਵਾਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦ ਤਕ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਾਕੀ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ ਤੱਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਯਾਵਦ੍ਦੇਹਾਭਿਮਾਨਸ਼੍ਚ ਮਮਤਾ ਯਾਵਦੇਵ ਹਿ । ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਵੇਗੋऽਸ੍ਤਿ ਯਾਵਤ੍ਸਂਕਲ੍ਪਕਲ੍ਪਨਾ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਦੇਹ ਨਾਲ ਅਸਰ, ਜਦ ਤਕ ਮਮਤਾ, ਜਦ ਤਕ ਯਤਨ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਹਨ—
ਯਾਵਨ੍ਨੋ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਂ ਨ ਯਾਵਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਚਿਨ੍ਤਨਮ੍ । ਯਾਵਨ੍ਨ ਗੁਰੁਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਤਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਕਥਾ ਕੁਤਃ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਮਨ ਪੱਕਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਦ ਤਕ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਜਦ ਤਕ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?
ਤਾਵਤ੍ਤਪੋ ਵ੍ਰਤਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਜਪਹੋਮਾਰ੍ਚਨਾਦਿਕਮ੍ । ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਗਮਕਥਾ ਯਾਵਤ੍ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ ੨,੪੯.
ਜਦ ਤਕ ਅਸਲ ਸੱਚ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਦ ਤਕ ਤਪ, ਵਰਤ, ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ, ਜਪ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਜਾਂ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ—all ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਸਰ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸਰ੍ਵਦਾ । ਤਤ੍ਤ੍ਵਨਿष੍ਠੋ ਭਵੇਤ੍ਤਾਰ੍ਕ੍ਸ਼੍ਯ ਯਦੀਚ੍ਛੇਨ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ ੨,੪੯.
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਤਾਰਕਸ਼, ਜੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾਨਪ੍ਰਸੂਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮੋਕ੍ਸ਼ਫਲਸ੍ਯ ਚ । ਤਾਪਤ੍ਰਯਾਦਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਸ਼੍ਛਾਯਾਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਤਰੋਃ ਸ਼੍ਰਯੇਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਲੱਭੇ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਸੁਰਗ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਫਲ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨੇਨਾਤ੍ਮਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਂ ਸ਼੍ਰੀਗੁਰੋਰ੍ਮੁਖਾਤ੍ । ਸੁਖੇਨ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਘੋਰਸਂਸਾਰਬਨ੍ਧਨਾਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਇਸ ਲਈ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਅਸਲ ਸੱਚ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇੰਝ ਜੀਵ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞਸ੍ਯਾਨ੍ਤਿਮਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੇऽਧੁਨਾ । ਯੇਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਨਿਰ੍ਵਾਣਸਂਜ੍ਞਕਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਆਖਰੀ ਕੰਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸੱਚ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਨਿਰਵਾਣ ਨਾਮਕ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਤਕਾਲੇ ਤੁ ਪੁਰੁष ਆਗਤੇ ਗਤਸਾਧ੍ਵਸਃ । ਛਿਨ੍ਦ੍ਯਾਦਸਂਗਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਸ੍ਪृਹਾਂ ਦੇਹੇऽਨੁ ਯਾ ਚ ਤਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਮੌਤ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਜਦ ਅੰਤ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਸੰਗਤਾ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਦੇਹ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਗृਹਾਤ੍ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਿਤੋ ਧੀਰਃ ਪੁਣ੍ਯਤੀਰ੍ਥਜਲਾਪ੍ਲੁਤਃ । ਸ਼ੁਚੌ ਵਿਵਿਕ੍ਤ ਆਸੀਨੋ ਵਿਧਿਵਤ੍ਕਲ੍ਪਿਤਾਸਨੇ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਸੁੱਚੇ ਤੇ ਇਕਾਂਤ ਸਥਾਨ 'ਚ, ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ—
ਅਭ੍ਯਸੇਨ੍ਮਨਸਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਤ੍ਰਿਵृਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਪਰਮ੍ । ਮਨੋ ਯष੍ਛੇਜ੍ਜਿਤਸ਼੍ਵਾਸੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬੀਜਮਵਿਸ੍ਮਰਨ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ; ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿਚ ਰੱਖੇ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੇ।
ਨਿਯਚ੍ਛੇਦ੍ਵਿषਯੇਭ੍ਯੋऽਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਮਨਸਾ ਬੁਦ੍ਧਿ ਸਾਰਥਿਃ । ਮਨਃ ਕਰ੍ਮਭਿਰਾਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਤਂ ਸ਼ੁਭਾਰ੍ਥੇ ਧਾਰਯੇਦ੍ਧਿਯਾ ॥ ੨,੪੯.
ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਜੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਟਿਕਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਹਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਪਰਂ ਧਾਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਹਂ ਪਰਮਂ ਪਦਮ੍ । ਏਵਂ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨ੍ਯਾਧਾਯ ਨਿष੍ਕਲੇ ॥ ੨,੪੯.
ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ 'ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਂ', ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਓਮਿਤ੍ਯੇਕਾਕ੍ਸ਼ਰਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਵ੍ਯਾਹਰਨ੍ਮਾਮਨੁਸ੍ਮਰਨ੍ । ਯਃ ਪ੍ਰਯਾਤਿ ਤ੍ਯਜਨ੍ਦੇਹਂ ਸ ਯਾਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ ੨,੪੯.
'ਓਮ' ਜੋ ਇਕ ਅੱਖਰ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੇਰਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਯਤ੍ਰ ਦਾਮ੍ਭਿਕਾ ਯਾਨ੍ਤਿ ਜ੍ਞਾਨਵੈਰਾਗ੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਸੁਧਿਯਸ੍ਤਾਂ ਗਤਿਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਤਾਨਹਂ ਕਥਯਾਮਿ ਤੇ ॥ ੨,੪੯.
ਜਿੱਥੇ ਦਿਖਾਵੇਬਾਜ਼, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਬਾਰੇ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਨਿਰ੍ਮਾਨਮੋਹਾ ਜਿਤਸਂਗਦੋषਾ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿਤ੍ਯਾ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਕਾਮਾਃ । ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰ੍ਵਿਮੁਕ੍ਤਾਃ ਸੁਖਦੁਃ ਖਸਂਜ੍ਞੈਰ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਮੂਢਾਃ ਪਦਮਵ੍ਯਯਂ ਤਤ੍ ॥ ੨,੪੯.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਭਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਲਗਾਵ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਚੁੱਕੇ, ਸਦਾ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੁਖ-ਦੁਖ ਆਦਿ ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।