ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਭਗਤੋ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਰਗਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੁਰਗਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਠਾਈਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਕਦੇ ਅਠਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਢਾਲ ਹੈ, ਦੋ ਹੋਰ ਹੱਥ ਮੱਤ ਅਤੇ ਦੰਡ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਤੇ ਘੰਟੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਹੋਰ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਝੰਡਾ ਤੇ ਦੰਡ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੋੜਾ ਹੱਥ ਭਾਲਾ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਜੋੜਾ ਹਲ ਤੇ ਮੂਸਲ। ਇੱਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਭਯ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਗੂੰਜ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਲਕਣ, ਦੁਰਗਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਠਤੀਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਪਾਠ ਤੇ ਹਵਨ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੱਗੇ, ਪੁਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਜਨਾਰਦਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸੁੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਤਦ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। 'ਓਮ, ਡੰਡਿਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਰਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜੋ।" ਫਿਰ ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦੇਵੀਆਂ—ਵਿਮਲਾ, ਆਧਾਰਾ, ਪਦਮਾ, ਦੀਪਤਾ, ਭਦਰਾ, ਵਿਭੂਤੀ, ਵੈਦ੍ਯੁਤਾ, ਸਰਵਤੋਮੁਖੀ ਆਦਿ—ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਅਰਕਾਸਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ 'ਹ੍ਰੰ' ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ, ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਹੀਆ ਵਾਲੇ ਰਥ 'ਤੇ, ਦੋ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ ਫੜਦੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕਮਲ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਮੁਦਰਾ ਵਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਨਾ ਹੈ: 'ਓਮ ਅਰਕਾ, ਸਿਰ ਲਈ, ਸ੍ਵਾਹਾ।' 'ਓਮ ਹੁੰ, ਕਵਚ ਲਈ, ਹੁੰ।' 'ਓਮ ਵਹ, ਅਸਤਰ ਲਈ, ਫਟ।' ਦਿਸਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ (ਸੋਮਾ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਾਰਕ (ਮੰਗਲ) ਦੀ, ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਰਾਹੂ ਦੀ ਨੰਡੀਅਵਰਤ ਜਿਹੀ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪੋ: 'ਓਮ ਸੋਮ, ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਮ ਬ੍ਰਿਮ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ; ਓਮ ਅਂ, ਅੰਗਾਰਕ ਨੂੰ; ਓਮ ਰਂ, ਰਾਹੂ ਨੂੰ।' ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿਕ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਾਰੀ ਜਪਣਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। 'ਓਮ ਤੇਜਸਚੰਡਾਯ ਹੁੰ ਫਟ ਸ੍ਵਧਾ ਸ੍ਵਾਹਾ ਪੌਸ਼ਟ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਤਿਲ ਤੇ ਚਾਵਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਪਾਤਰ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਗੁੱਡਿਆਂ ਨਾਲ ਬੈਠੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂਵਰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ: 'ਓਮ ਅਂ, ਗੁਰੂਵਰਗ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨੰਜਾ (ਉਨਚਾਲੀ) ਅਧਿਆਇ 'ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ' ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚੱਕਰ ਧਾਰੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਤਦ ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: "ਹੇ ਨੰਦੀਧਵਜ, ਸੁਣੋ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਨਿਆਸ ਕਰਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ: 'ਓਮ ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਪੀਠ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਆਓ।' ਫਿਰ 'ਓਮ ਹਾਂ' ਨਾਲ ਗਣਪਤੀ, ਨੰਦੀ, ਗੰਗਾ, ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜੋ। ਫਿਰ 'ਓਮ ਹਾਂ' ਨਾਲ ਗੁਰੂ, ਅਨੰਤ, ਗਿਆਨ, ਆਧਿਕਾਰ, ਅਜਾਨਤਾ, ਅਨਾਧਿਕਾਰ, ਅਧਛੰਦ, ਕਰਨਿਕਾ, ਜੇਠ, ਕਾਲੀ, ਬਲਪ੍ਰਮਾਥਿਨੀ, ਮਨੋਨਮਨੀ, ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ, ਸ਼ਿਵ, ਸਿਰ, ਕਵਚ ਤੇ ਅਸਤਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। 'ਓਮ ਹਾਮ' ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ, ਵਿਦ੍ਯੁਤ, ਜਾਗਰਣ, ਸ੍ਵਧਾ ਨੂੰ ਪੂਜੋ। ਆਠ ਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਸਮਝੋ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਾਮਦੇਵ ਦੇ ਤੇਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ: ਵਾਮਦੇਵ, ਰੱਖਿਆ, ਕੁਆਰੀ, ਮਾਤਾ, ਵਾਧਾ, ਤਿੰਨ ਰੂਪ, ਮੋਹਿਨੀ ਆਦਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ 'ਓਮ ਹਾਮ' ਨਾਲ ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਦੁਰਗਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਆਰਾਧਨਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਨ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣਮਈ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।