ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਰੁੜ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵਖੰਡ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਗਾਇਤਰੀ ਨਿਆਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ), ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਇਤਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ (ਦਵਿਜ) ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ ਸਾੜ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਅੱਗ ਕੋਲ, ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਜਾਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਇਹ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਹਨ। ‘ਆਪੋਹਿਸ਼ਠ’ ਰਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਾਗਣ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਛੱਡੋ। ‘ਉਦੁਤਯੰ’ ਅਤੇ ‘ਚਿਤ੍ਰਮ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਬੈਠ ਕੇ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਦਸ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ, ਜਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੌ ਵਾਰ ਹੋਏ ਪਾਪ ਵੀ, ਸੰਧਿਆ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵਿਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਗਾਇਤਰੀ ਮਾਤਾ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਤੇ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਚਿੱਟੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ‘ਓਮ ਭੂਃ’ ਹਿਰਦੇ ਤੇ, ‘ਓਮ ਭੁਵਃ’ ਸਿਰ ਤੇ, ਦੂਜਾ ਮੰਤ੍ਰ ਕਵਚ ਤੇ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਕੇ, ਵੇਦ ਮਾਤਾ ਦਾ ਜਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਗਾਇਤਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਆਪ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤਰੀ ਛੰਦ ਦੇਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਧਿਆ ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਗਾਇਤਰੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਤਰੀ ਸਰਵੋਚ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਾਇਤਰੀ ਦੀ ਜੋ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਸੰਧਿਆ ਦਾ ਸੌ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀ ਸਕਦਾ ਹੈ। ‘ਭੂਃ, ਭੁਵਃ, ਸਵਃ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੇਦ ਮਾਤਾ, ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਹੀ ਰਾਗ ਨਾਲ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ, ਘੀ ਅਤੇ ਹਵਨ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿਓ। ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਆਦਿ ਲਾਭ ਲਈ, ਹਰ ਰਸਮ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਾਇਤਰੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਲੱਖ ਵਾਰ ਜਪ ਕਰਨ, ਦੁੱਧ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਆਰਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਤਰੀ ਉੱਤਰੀ ਚੋਟੀ ਤੇ ਜਨਮੀ, ਧਰਤੀ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਾਇਤਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਨੌਂਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਦੁರ್ಗਾ ਮਾਤਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ‘ਹ੍ਰੀੰ ਦੁਰਗੇ ਰਕਸ਼ਿਣੀ’ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਇੱਛਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਲਾ, ਵਿਜਯਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸ਼ਿਵਾ ਅਤੇ ਨਾਰਾਇਣੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁರ್ಗਾ ਮਾਤਾ ਅਠਾਰਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀ, ਢਾਲ, ਘੰਟੀ, ਆਇਨਾ ਤੇ ਅੰਗੁਠਾ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ, ਗਦਾ, ਭਾਲਾ, ਖੋਪੜੀ, ਤੀਰ ਅਤੇ ਅੰਕੁਸ਼ ਵੀ ਧਾਰਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਪ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ‘ਓਮ, ਚਾਮੁੰਡਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਜੋ ਸਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਖੋਪੜੀ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਤ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੈ, ਵੱਡੀਆਂ ਸਵਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਕਾਲਰਾਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਵੱਡਾ ਮੂੰਹ, ਬਹੁ ਬਾਂਹਾਂ, ਘੰਟੀਆਂ, ਢੋਲ ਅਤੇ ਗੁੰਗਰੂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉੱਚਾ ਹੱਸਦੀ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਹਮ ਹਮ ਕਰਦੀ, ਹਰੇਕ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਖਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਰਕਤ ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਲਿਪੀ, ਭਿਆਨਕ ਜੀਭ, ਡਰਾਉਣੇ ਦੰਦ, ਚਮਕਦਾਰ, ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ, ਭਿਆਨਕ ਅੱਖਾਂ, ਭਰੀ ਭੌਂਹਾਂ, ਕਰਭਦ੍ਰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੀ, ਖੋਪੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ, ਜਟਾ ਮੁਕੁਟ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ, ਉੱਚਾ ਹੱਸਦੀ, ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ, ਡਰਾਉਣੇ ਦੰਦ, ਹਨੇਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਜਲਦੀ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਖੂਨ, ਮਾਸ, ਮਦਿਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਵੱਡੀ ਰੌਦ੍ਰੀ, ਤੀਬਰ ਰੂਪ, ਚਾਮੁੰਡਾ, ਦੈਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੀ, ਫੰਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ, ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਆ, ਸਭ ਪਾਸੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਉਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਸੁੱਟ, ਫੜ, ਬੰਨ੍ਹ, ਭਸਮ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਰਾਈ ਨਾਲ, ਚਾਮੁੰਡਾ, ਕਿਲਿਕਿਲੀ, ਹ੍ਰੀੰ (ਹੁੰ) ਫਟ ਸ੍ਵਾਹਾ।’ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ੧੦੮ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਜਪ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ। ਵੱਡੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣੀ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ, ਹਰੇਕ ਅੱਖਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੱਡਾ ਮਾਸ, ਤਿੰਨ ਗੁਣੀ ਮਿੱਠਾਸ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ, ਸਭ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਿਤ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਗਰੁੜ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਗਾਇਤਰੀ ਨਿਆਸ, ਸੰਧਿਆ ਵਿਧੀ, ਗਾਇਤਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਅਤੇ ਨੌਂਵੇਂ ਦਿਨ ਦੀ ਦੁರ್ಗਾ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਠੀਕ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ, ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।