ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਪੂਜਨਯ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾ ਵਿਧੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਹਾਂਲਕਸ਼ਮੀ ਜੀ ਦੀ ਉਚਿਤ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਧਨ-ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਅਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹਨ। ਫਿਰ, ਤਲਵਾਰ, ਗਦਾ, ਪਾਸਾ, ਅੰਕੁਸ਼, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਭ auspicious ਪੀਤਾਂਬਰ (ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ) ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਮਹਾਨ ਸੇਜ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਸਿੱਧ ਮੁਨੀ, ਆਚਾਰਯ ਅਤੇ ਪਰਮ ਆਚਾਰਯ—ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਗਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੋਮ, ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਯਥਾ ਸੰਮਾਨ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜ੍ਰ, ਸ਼ੂਲ, ਦੰਡ, ਤਲਵਾਰ, ਪਾਸਾ, ਧਵਜ ਅਤੇ ਗਦਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ। ਮਹਾਦੇਵ, ਅਨੰਤ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ (ਨੰਦੀ) ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਸੁਗੰਧਤ ਪਦਾਰਥ, ਫੁੱਲ, ਧੂਪ, ਦੀਵਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਨੈਵੈਦਯ ਅਰਪਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਓਮ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਸਤੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵ੍ਰਿਸ਼ਧਵਜ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰੀਏ। ਜੋ ਗਿਆਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਜੋ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰੰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਤੀਤ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇੰਝ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਧਿਆਨ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਹਰ ਅੰਗ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਨਿਆਸ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਬ੍ਰਹਮਸ਼ੀਰਸ਼ਾ, ਰੁਦ੍ਰਸ਼ਿਖਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਿਆਸ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਪਗ ਵਾਲਾ, ਅੱਠ ਅੱਖਰੀ ਰੂਪ ਜਾਣੋ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਗ ਵਾਲਾ, ਛੇ ਅੱਖਰੀ ਰੂਪ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਨਿਆਸ, ਜਪ, ਧਿਆਨ, ਹੋਮ ਤੇ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਵਰਤਣੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਅੰਗੂਠੇ, ਟਖਣ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਪਿੰਡਲੀਆਂ ਤੇ ਗੁੱਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਆਸ ਕਰੋ। ਛਾਤੀ, ਹਿਰਦਾ, ਗਲਾ, ਹੋਠ, ਮੂੰਹ, ਤਾਲੂ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅੱਖਰ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅੱਖਰ ਰਖਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਕਦੇ ਚਿੱਟੇ, ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ, ਤਾਰੇ ਵਰਗੇ, ਕਾਲੇ ਜਾਂ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਸ਼ੰਖ ਵਰਗੇ, ਫਿੱਕੇ, ਲਾਲ ਜਾਂ ਮਦਿਰਾ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਨਾਲ ਜੋ ਛੂਹਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅੱਖ ਨਾਲ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਸਭ ਨਿਆਸ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂರ್ವਖੰਡ ਦੇ ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, 'ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਿਆਸ ਦਾ ਵਰਣਨ' ਨਾਮਕ ਪੈਂਤੀਵਾਂ ਅਧਿਆਯ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਪ੍ਰਣਵ (ਓਮ), ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਸੰਧਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦਵਿਜਾਤੀ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਲੋਂ ਹੋਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੇ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਕੋਲ, ਸਵੇਰੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਵੇ। 'ਆਪੋਹਿਸ਼ਠ' ਰਿਚ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਰੇ। ਰਜ ਅਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੀ ਮਲ, ਜਾਗ, ਸੁਪਨਾ ਅਤੇ ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਲੈ ਕੇ ਜਪ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। 'ਉਦੁਤਯਮ' ਅਤੇ 'ਚਿਤ੍ਰਮ' ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਬੈਠ ਕੇ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਪੂਰਨ ਪੂਜਾ, ਨਿਆਸ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ।