ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪਵਿੱਤਰ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਕਾਂਡ ਵਿਚ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਆਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਵਸਤ੍ਰ, ਆਚਮਨ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਧੂਪ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੜ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਾਵਪੂਰਵਕ捧 ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਕੇ, ਉਪਾਸਕ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਨਿਮਨਲਿਖਤ ਸਤੁਤੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ: "ਮੈਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਦੇਵਤਾ ਅਨਿਰੁੱਧ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪੂਜਦੇ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਵਰਦਾਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਤੇ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮਨ। ਜੋ ਕਲਿ-ਯੁਗ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੀਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹੈ। ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਤ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ, ਬਚਾ ਲਵੋ। ਹੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿ਷्णੂ! ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਸਮੂਹ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਵਿ਷्णੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ-ਪੰਜ-ਭੂਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਪਹਿਲਾਂ ਨ੍ਹਾ ਲਵੋ, ਫਿਰ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੋ। ਜੜ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਨਿਆਸਾ ਕਰੋ, ਤੇ ਜੜ ਮੰਤ੍ਰ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਭ ਦੁਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਮृਦੁ, ਮਸਤਕ ਤੇ ਮੁਕੁਟ ਸਜਾ, ਹੱਥ ਵਿਚ ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਅਤੇ ਕਮਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਸੁਗੰਧ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਚਕ੍ਰ ਦੀ ਉੱਤਮ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਿਰ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ: 'ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਅੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਪ੍ਰਣਾਮ। ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਦੁਸ਼ਟ ਦੈਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਰੋਸ਼ਨੀ ਰੂਪ ਅੱਖ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ-ਭੈ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ਗ੍ਰਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਗ੍ਰਹਪਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ। ਵਿ਷ਣੂ ਦੇ ਅਸਤਰ ਚਕ੍ਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ।' ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਤੁਤੀ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰਕੇ, ਵਿ਷ਣੂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੇ ਵਾਸ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਹ੍ਰਸ਼ੀਕੇਸ਼, ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ।" ਹਰੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ! ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿ਷ਣੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਜੜ ਮੰਤ੍ਰ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੈ: 'ਓਂ ਸੌਂ ਕ੍਷ੌਂ, ਸੀਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ', ਜੋ ਪ੍ਰਣਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਣੋ: 'ਓਂ ਕ੍਷ੀਂ, ਸੀਸ ਨੂੰ, ਸਵਾਹਾ', ਅਤੇ 'ਕ੍਷ੂੰ, ਵਸ਼ਟ', 'ਓਂ' ਦੇ ਨਾਲ 'ਕ' ਜੋੜ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਦਾ ਸ਼ਿਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਓਂ ਕ੍਷ੌਂ, ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਲਈ, ਵੌਸ਼ਟ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵੀ ਦੀ ਅੱਖ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪਹਿਲਾਂ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਪਾਸਨਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾਓ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਵਿਚ, ਵਿਭਿੰਨ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿਧੀਆਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਸਤੁਤੀਆਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।