ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪੂਜਨ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਪੂਜਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਓਂਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬੀਜ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—“ਓਂ ਸ਼੍ਰਾਂ” ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, “ਓਂ ਸ਼੍ਰੂ” ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਵਸ਼ਟ, “ਓਂ ਸ਼੍ਰੌਂ” ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਉਸ਼ਟ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਆਦਿ ਦੇ ਮੂਦਰਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੁਵਾਸਤਿਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਦੇਵ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਸੁਣੋ—“ਓਂ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੇ ਆਸਨ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ।” ਫਿਰ ਵਿਭਿੰਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਧਾਤ੍ਰ, ਗੰਗਾ, ਆਧਾਰ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਨੰਤ, ਧਰਮ, ਵੈਰਾਗ, ਅਧਰਮ, ਅਵੈਰਾਗ, ਕੰਡ, ਪਦਮਾ, ਉਤਕਰਸ਼ਣੀ, ਕਰਿਆ, ਪ੍ਰਹਵੀ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨਾ। ਇਹ ਸਭ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। “ਓਂ ਹ੍ਰੀੰ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ, ਆਓ”—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰੀ, ਪਦਮਾ, ਗਦਾ, ਕੌਸਤੁਭ, ਪੀਤਾਂਬਰ, ਨਾਰਦ, ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਅਨੰਤ, ਸਤ੍ਵ, ਅਤੇ ਤਮਸ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ (ਸਨਾਨ), ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਜਨੇਊ ਦੀ ਭੇਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੋਰਥ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਥਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਵਤਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਿੱਠਾ, ਮੋਹਕ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਕਰਾ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸਾ, ਸ਼੍ਰੀਪਤੀ, ਸ਼੍ਰੀਵੱਲਭ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਸਰਣ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਮਹਾਨ ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੂਰਵ ਖੰਡ ਦੇ ਆਚਾਰ ਖੰਡ ਵਿੱਚ, “ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ” ਨਾਮਕ ਤੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਫਿਰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ। ਤਦ, ਨੰਦੀ ਧਵਜਧਾਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪੂਜਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।” ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਸੰਧਿਆ ਕਰਕੇ, ਯਜਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—“ਓਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇਹ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ। ਮੰਤਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਓਂ ਹੀਂ” ਸਿਰ ਤੇ, “ਓਂ ਹੈਂ” ਕਵਚ ਤੇ, “ਓਂ ਹ” ਅਸਤ੍ਰ ਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਮੰਤਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਅਤੇ ਵਣਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, “ਮੈਂ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਾਂ,” ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਅੰਡ (ਭਾਵ, ਆਤਮਿਕ ਰਚਨਾ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਧੂਪ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਦੇਵ, ਸੁਣੋ—“ਓਂ, ਅਚੁਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਕਮਲਪਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਉਗ੍ਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਆਧਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਅਨੰਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਅਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਸਤ੍ਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਤਮਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਨਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਅਗਨਿ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਉਤਕਰਸ਼ਣੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਕਰਿਆ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਪ੍ਰਹਵੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਓਂ, ਈਸ਼ਾਨੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।” ਇਹ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਚੰਦਨ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਨਿਆਸ’ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਵਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਲਈ ਜਲ ਦੀ ਭੇਟ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਵਿਧੀਆਂ, ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।