ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸੰਗ, ਚਕਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਹਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਸਤਕ ਉੱਤੇ ਸਜੀ ਮੋਹਕ ਮੁਰਝ, ਵੈਭਵਮਈ ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਵਜਾਵਾਂ ਦੀ ਜਪ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸ੍ਰੀਧਰ ਰੂਪ—ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਹਨੀ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉੱਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ: "ਓਂ ਹ੍ਰੀੰ ਸ਼੍ਰੀੰ ਕਲੀੰ ਹ੍ਰੂੰ ਓਂ ਨਮਃ।" ਫਿਰ "ਓਂ ਸ਼੍ਰੀੰ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਨੂੰ ਨਮਨ" ਅਤੇ "ਓਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਨ" ਆਦਿ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੋਹਕ ਮੰਤ੍ਰ ਹਰੇਕ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਾਸਕ ਆਪਣਾ ਆਸਨ, ਪ੍ਰਤੀਮਾ ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਹਵਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੀਰ, ਪਾਸ, ਅੰਕੁਸ਼, ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਗਰੁੜ ਦੀ ਵੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ 'ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਿਨੀ (ਸ੍ਰੀਧਰ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿਧੀ' ਨਾਮਕ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। "ਓਂ ਸ਼੍ਰਾਂ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਨਮਨ; ਓਂ ਸ਼੍ਰੂ, ਚੂੜ ਨੂੰ ਵਸ਼ਟ; ਓਂ ਸ਼੍ਰੌਂ, ਤਿੰਨ ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵਉਸ਼ਟ।" ਉਪਾਸਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਆਦਿ ਦੇ ਮੂਦ੍ਰਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ, ਸਵਸਤਿਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। "ਓਂ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਦੇ ਆਸਨ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਓ।" ਧਾਤ੍ਰ, ਗੰਗਾ, ਆਧਾਰ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਨੰਤ, ਧਰਮ, ਵੈਰਾਗ, ਅਧਰਮ, ਅਵੈਰਾਗ, ਕੰਡ, ਪਦਮਾ, ਉਤਕਰਸ਼ਣੀ, ਕਰਿਆ, ਪ੍ਰਹਵੀ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੂਜਾ ਪੂਰੀ ਕਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਮੰਤਰਿਤ ਕਰਕੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—"ਓਂ ਹ੍ਰੀੰ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਮੋਹਕ, ਆਓ।" ਫਿਰ, ਸ਼੍ਰੀ, ਸ਼੍ਰੀ ਸਿਰ, ਸ਼੍ਰੀਮ ਕਵਚ, ਸ਼੍ਰਾਹ ਅਸਤਰ, ਪਦਮਾ, ਗਦਾ, ਕੌਸਤੁਭ, ਪੀਤਾਂਬਰ, ਨਾਰਦ, ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮ, ਅਨੰਤ, ਸਤੱਤ, ਤਮਸ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਚੋਲਾ ਅਤੇ ਜਨੇਊ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਮੰਤ੍ਰ ਜਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ, ਉਪਾਸਕ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹਿਲਾ ਮੁਖ, ਕੋਮਲ, ਚਮਕਦਾਰ ਮਕਰ ਕੁੰਡਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਸ੍ਰੀਧਰ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। "ਸ੍ਰੀਨਿਵਾਸ, ਸ੍ਰੀਪਤੀ, ਸ੍ਰੀਵੱਲਭ, ਮੰਗਲਮਈ, ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਰਣ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ"—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪੁਨ: ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਹੋਰ ਵਿਧੀ ਦੱਸੋ।" ਉੱਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਨੰਦੀਧਵਜ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਪਾਸਕ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਸੰਧਿਆ ਕਰਕੇ, ਯਜਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਲ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਆਵਾਹਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—"ਓਂ, ਸ਼੍ਰੀੰ, ਹ੍ਰੀੰ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਨ।" ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਗ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ ਪੀੜਾ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੰਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਗ-ਨਿਆਂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਓਂ ਹੀੰ, ਸੀਸ ਨੂੰ; ਓਂ ਹੈਂ, ਕਵਚ ਨੂੰ; ਓਂ ਹਃ, ਅਸਤਰ ਨੂੰ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀਧਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਵਿਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਸਭ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।