ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਚਾਰ ਖੰਡ ਦੇ ਪੂਰਵ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀਆਂ ਗੁੱਥੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਹ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਹ੍ਰੀਮ' ਅਤੇ 'ਸ਼੍ਰੀਮ' ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ, ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਆਦਿ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਤੱਤ, ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਅਤੇ 'ਓਮ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ—all ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਦਿਸਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਛੇ ਅੰਗ, ਸਦਾਸ਼ਿਵ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ, ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਵਿਭੂਤੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਗਿਆਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਜ੍ਯੇਠਾ ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਤੱਤ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇੱਥੇ 'ਸੀਟ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ' ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਕਰਣਯਾਸ ਦੀ ਰੀਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਪਾਸਕ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕਮਲ ਮੂਦਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗੂਠਿਆਂ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—'ਨੌਂ' ਰਿੰਗ ਫਿੰਗਰ 'ਤੇ, 'ਤੌਂ' ਤर्जਨੀ 'ਤੇ, 'ਲੰ' ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ। ਫਿਰ 'ਐਂ', 'ਹ੍ਰੀਮ', 'ਸ਼੍ਰੀਮ'—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹਥੇਲੀ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿਹਰਿਆਂ ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਮ, ਸ਼੍ਰੀਮ, ਹ੍ਰੀਮ, ਸ੍ਫੈਮ'—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਕੂਬਜਿਕਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਖਾਂ ਲਈ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਓਮ ਹ੍ਰੀਮ ਸ਼੍ਰੀਮ ਕਿਲਿਕਿਲੀ' ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਲਈ, 'ਓਮ' ਹਿਰਦੇ ਲਈ, 'ਕ੍ਸ਼ੌਮ' ਸਿਰ ਤੇ, 'ਅਘੋਰ' ਮੁਖ ਕਵਚ ਤੇ, 'ਕਿਲਿਕਿਲੀ, ਵਿਚ੍ਚੇ' ਹਥਿਆਰ ਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਮ, ਸ਼੍ਰੀਮ' ਨਾਲ ਮਹਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਚਕ੍ਰ, ਚੰਦ੍ਰ ਚਕ੍ਰ, ਕੌਲ ਚਕ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਚਕ੍ਰ ਆਦਿ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਚਕ੍ਰਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਾਂ (ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਦੇ ਵਿਸ਼) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। "ਓਮ ਕਣਿਚਿਕਿਨੀ, ਕ੍ਰਾਣੀ, ਚਰਵਾਣੀ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਉਮਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਰਗੀ, ਭਯੰਕਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਵੱਡੇ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਅੱਗੇ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੰਖ-ਕਾਨ ਵਾਲੀ, ਤੋਤਾ-ਸਿਰ ਵਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਕੁਟਿਲਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ, ਉਥੇ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲੀ—ਹੇ ਮਾਤਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲਾ ਦੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇ।" ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਗੋਪਾਲ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਤੇ ਮੋਖ ਦੋਹਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ, ਕਮਲ, ਨਿਧੀਆਂ, ਹਰਣ, ਸ਼ਰਭ, ਤੇ ਵਿਭੂਤੀ ਇੱਥੇ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਬਾਲਾ, ਪ੍ਰਭਲਾ, ਜਯਾ ਤੇ ਵਿਜਯਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਨਾਰਦ ਆਦਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਵਿ਷ਣੁ, ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਅਨੰਤ, ਧਰਤੀ, ਧਰਮ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਆਦਿ, ਰਜਸ ਦੇ ਮੋਹ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਤੱਤ ਹੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਪੀਜਨਵੱਲਭਾ ਨੂੰ 'ਸ੍ਵਾਹਾ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚਕ੍ਰ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰੁਕਮਣੀ, ਸਤ੍ਯਭਾਮਾ, ਸੁਨੰਦਾ, ਨਾਗਨਜਿਤੀ ਆਦਿ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ, ਕਮਲ, ਹਲ ਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਜ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇ ਬੈਨਰਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ, ਜਪ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮੋਹਿਨੀ (ਸ਼੍ਰੀਧਰ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ ਕਾਮਨਾ—ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਸਨਾ 'ਓਮ ਹ੍ਰੀਮ ਸ਼੍ਰੀਮ ਕਲੀਮ ਹ੍ਰੂਂ ਓਮ ਨਮ:' ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਓਮ ਸ਼੍ਰੀਮ' ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਨੂੰ, 'ਓਮ' ਨਾਲ ਵਿ਷ਣੁ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੰਤ੍ਰ ਹਰ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਸਨ, ਪ੍ਰਤੀਮਾ-ਮੰਤ੍ਰ, ਹੋਮ ਤੇ ਛੇ ਅੰਗ, ਬਾਣ, ਪਾਸ਼, ਅੰਕੁਸ਼, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਗਰੁੜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਮੰਗਲਮਈ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ ਸ਼੍ਰਾਂ' ਹਿਰਦੇ ਲਈ, 'ਓਮ ਸ਼੍ਰੂ' ਚੋਟੀ ਲਈ, 'ਓਮ ਸ਼੍ਰੌਂ' ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਲਈ, ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਦਰਾਵਾਂ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕ੍ਰ, ਗਦਾ ਆਦਿ ਦੀ ਵਿਦੀ ਨਾਲ, ਮੰਡਲ ਵਿਚ 'ਸਵਸਤਿਕ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ, ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ' ਨਾਲ ਧਾਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਗੰਗਾ ਨੂੰ, ਆਧਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਅਨੰਤ, ਧਰਮ, ਵੈਰਾਗ, ਅਧਰਮ, ਅਵੈਰਾਗ, ਕੰਡਾ, ਪਦਮਾ, ਉਤਕਰਸ਼ਿਨੀ, ਕ੍ਰਿਆ, ਪ੍ਰਹਵੀ, ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰੁਦ੍ਰ ਸਮੇਤ ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਯਜਨਾ ਕਰੀਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਓਮ ਹ੍ਰੀਮ' ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਧਰ, ਵਿ਷ਣੁ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਓਮ' ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ, ਸ਼੍ਰੀਮ, ਸ਼੍ਰਾਹ, ਪਦਮਾ, ਗਦਾ, ਕੌਸਤੁਭ, ਪੀਤਾਂਬਰ, ਨਾਰਦ, ਇੰਦਰ, ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਸੋਮਾ, ਅਨੰਤ, ਸੱਤਵ, ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਅਭਿਸ਼ੇਕ, ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਦੀ ਰੀਤ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਧਿਆਇ, ਉਪਾਸਨਾ, ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਸ਼ ਨਿਵਾਰਣ, ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਗੁੱਥੀਆਂ, ਸਿੱਧੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਉਤਕਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।