ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਰੁਦ੍ਰ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਕੱਛੂਆ, ਮਗਰਮੱਛ, ਹਵਾ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ। ਉਹ ਬਿੰਦੂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਉੱਚਾਈ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਕਮਲ ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਪੱਚੀ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਬੀਜ-ਗੁਰੂ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖਾਂ ਹਨ—ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ—ਕਮਲ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਤੱਤ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ 'ਹੀ ਹੌਂ' ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵਰਨਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਮਨ ਹੈ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਪੰਜ ਮੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਦਸ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਪ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਹਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਹ ਰੂਪ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਕਰੇ, ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਮ ਸੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੇ ਅੰਗ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ, ਅਤੇ ਦੁರ್ಗਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਆਦਿਕ ਤੋਂ ਨੌ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਰੁਦ੍ਰ, ਚੰਡਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡਾ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੰਡਿਕਾ, ਜੋ ਭਯੰਕਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁર્ગਾ, ਜੋ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਤ, ਕਮਲ ਆਸਨ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ—'ਓਂ ਹ੍ਰਾਂ ਹ੍ਰੀਂ ਕ੍ਸ਼ੇਂ ਕ੍ਸ਼ੈਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਂ ਸਕੀਂ ਰੋਂ ਸ੍ਫੇਂ ਸ੍ਫੀਂ ਸ਼ਾਂ'—ਇਹ ਸਭ, ਕਮਲ ਆਸਨ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਚਾਮੁੰਡਾ, ਚੰਡਿਕਾ ਅਤੇ ਭੈਰਵਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਪਾਲੀ, ਭੀਸ਼ਣ, ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਭੈਰਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਟੂਕ, ਦੁੜਗਾ, ਵਿਘਨਰਾਜ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਖੇਤਰਪਾਲ ਦੀ ਵੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਐਸੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਚਿੱਟੀ ਹੈ, ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਭਯ ਮুদ্রਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਆਸਨ ਦੀ ਪੂਜਾ। 'ਐਂ ਕ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਸ੍ਫੇਂ ਕ੍ਸ਼ੌਂ'—ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਨ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਲਈ ਹਨ। 'ਐਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਫ੍ਰੌਂ ਕ੍ਸ਼ੌਂ'—ਇਹ ਮੂਲ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਨ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। 'ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਹੁਂ', ਹਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਰਨ ਪੂਜਾ ਲਈ ਹੈ। 'ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ', ਅਨੰਤ ਨਾਮਕ ਕਮਲ ਆਸਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਤੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਦਵੀਪਾਂ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਦਾ ਹੈ। 'ਹ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ'—ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਰਾਹੀਂ ਨਿਵ੍ਰਿੱਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੱਤ, ਅਨੰਤ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, 'ਓਂ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੰਤ੍ਰ ਹੀ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਸਿਧ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰ, ਪਰਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਾਗਰ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਦਿ, ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਛੇ ਅੰਗ, ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਜਲ, ਮਹਾਨ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਸਮਪੰਨਤਾ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਚਕ੍ਰ ਦਾ ਤੱਤ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਸਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਕਰਣਯਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਮਲ ਮুদ্রਾ ਬਣਾਕੇ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਅੰਗੁਠੀਆਂ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ: 'ਨੌਂ'—ਅੰਗੂਠਾ, 'ਤੌਂ'—ਤਾਰਜਨੀ, 'ਲੰ'—ਹਥੇਲੀ। ਫਿਰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ: 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ'—ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਨਮਨ। 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ੍ਫੈੰ'—ਕੁਬਜਿਕਾ ਨੂੰ ਨਮਨ; 'ਸ੍ਫੌਂ'—ਕੁਬਜਿਕਾ ਨੂੰ, ਪੂਰਬੀ ਮੁਖ; 'ਓਂ ਹ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਕਿਲਿਕਿਲੀ'—ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ; 'ਓਂ'—ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ; 'ਕ੍ਸ਼ੌਂ (ਕ੍ਸ਼ੇਮ, ਐਂ)'—ਕੁਬਜਿਕਾ, ਸੀਸ; 'ਅਘੋਰ ਮੁਖ'—ਕਵਚ; 'ਕਿਲਿਕਿਲੀ, ਵਿਚ੍ਛੇ'—ਅਸਤਰ। 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ'—ਅਖੰਡ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਨਮਨ; 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ'—ਚੰਦ੍ਰ ਮੰਡਲ; 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ'—ਕੌਲ ਮੰਡਲ; 'ਐਂ, ਹ੍ਰੀਂ, ਸ਼੍ਰੀਂ'—ਸਾਮ ਮੰਡਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਮੰਡਲਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਰਣਯਾਸ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼-ਨਾਸਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ: 'ਓਂ ਕਣਚਿਕਿਨੀ, ਕ੍ਰਾਨੀ, ਚਰਵਾਨੀ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵਿਰਥਨਾਰਾਯਣੀ, ਉਮਾ, ਸੜਾ ਦੇ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਭਯੰਕਰ, ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ, ਮਹਾਨ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਅੱਗ-ਮੁਖੀ, ਸ਼ੰਖ-ਕਾਨ, ਤੋਤਾ-ਸਿਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ, ਨਾਸ ਕਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸ ਕਰ, ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਪਾ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ, ਭੁਲਾਵਾ ਪਾ, ਜੋ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ, ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।' ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼-ਨਾਸਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਗੋਪਾਲਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।