ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਮਹਾਨ ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਦਿ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ! ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਹਨ, ਉਹੀ ਹਰੀ ਹਨ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹਨ; ਤੇ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹਾਂ।’’ ਫਿਰ ਉਹ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਿਵ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਮੁੱਖ ਨਾਡੀਆਂ—ਪਿੰਗਲਾ ਤੇ ਇੜਾ—ਤੇ ਦੋ ਵਾਯੂ—ਪ੍ਰਾਣ ਤੇ ਅਪਾਨ—ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਉਹ ਤੀਰ ਵਰਗਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘‘ਓਂ ਹ੍ਰੀੰ’’ ਆਦਿ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਚੌਰਾਸੀ ਕਰੋੜ ਧਰਤੀ ਤੱਤ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਧਿਆਨ ਧਾਰਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਾਮਾਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਸੁਸ਼ੁਮਣਾ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉੱਚੇ ਗੁਣ, ਵੇਦ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਧਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਮਲ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਪਦਮਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਬਾਈਂ-ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤਾਲੂ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਅਘੋਰਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਮੰਨੋ। ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਉੱਚਾ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਰੁਦ੍ਰ ਤੱਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਛੂਆ, ਮਗਰਮੱਛ, ਵਾਯੂ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਿੰਦੂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਠ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਮਲ ਅਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚੋਟੀ ਤੇ ਜੋ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਉਹ ਈਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੋਲਾਂ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਪਚੀਹ ਉੱਚਾਈ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ, ਬੀਜ-ਗੁਰੂ, ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ। ਕਮਲ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ, ਉਪਰ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੁੰਝਲ ਤੇ ਡੰਡੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ‘‘ਹੀ ਹੌਂ’’ ਰੂਪ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਧਿਆਨ ਕਰੋ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ ਪੰਜ ਮੁੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਦਸ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚਾਹੇ ਸੋ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਸੱਜੇ ਤੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੱਪ ਅਤੇ ਮਾਲਾ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨੇਤਰ ਹਨ, ਉਸ ਕੋਲ ਇੱਛਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਇਹ ਵਿਧੀ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੁਣ ਮੈਂ ਗਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਪਰਮ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।’’ ਇਸ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ, ਅੰਗ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ ਅਤੇ ਦੁರ್ಗਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਨੌ ਸ਼ਕਤੀਆਂ—ਰੁਦ੍ਰ, ਚੰਡਾ, ਪ੍ਰਚੰਡਾ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਚੰਡਿਕਾ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੁਖ-ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਦਾ ਸ਼ਿਵ, ਮਹਾ ਪ੍ਰੇਤ, ਕਮਲ ਆਸਨ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ, ‘‘ਓਂ ਹ੍ਰਾਂ ਹ੍ਰੀਂ’’ ਆਦਿ ਮੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਕਮਲ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਬ੍ਰਹਮਾਣੀ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਚਾਮੁੰਡਾ ਅਤੇ ਚੰਡਿਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਭੈਰਵਾਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭੈਰਵ ਹੈ—ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਕਪਾਲੀ, ਭੀਸ਼ਣ, ਸੰਹਾਰ ਅਤੇ ਅੱਠ ਭੈਰਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ। ਵਟੁਕਾ, ਦੁਰਗਾ, ਵਿਘਨਰਾਜ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਖੇਤ੍ਰਪਾਲ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਫੈਦ ਰੰਗ ਦੀ ਹੈ, ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭੈ ਮুদ্রਾ ਨਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗਰੁੜ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਆਦਿ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਆਚਾਰਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਵੀਂ ਅਧਿਆਇ, ‘‘ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਆਦਿਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਰਣਨ’’ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਅਗਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—‘‘ਐਂ ਕ੍ਰੀਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਸ੍ਫੇਂ ਕ੍ਸ਼ੌਂ’’—ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਚਰਨ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਮਸਕਾਰ। ‘‘ਐਂ ਸ਼੍ਰੀਂ ਫ੍ਰੌਂ ਕ੍ਸ਼ੌਂ’’—ਮੁਲ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਮਸਕਾਰ। ‘‘ਓਂ ਹ੍ਰੀੰ ਹੁਂ’’—ਮੈਂ ਹਟਕੇਸ਼ਵਰ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪਾਦੁਕਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਨਮਸਕਾਰ। ‘‘ਓਂ ਹ੍ਰੀੰ ਸ਼੍ਰੀੰ’’—ਮੈਂ ਅਨੰਤ ਨਾਮਕ ਕਮਲ ਆਸਨ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਧਰਤੀ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਦਵੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਦਿਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ, ਦੇਵੀਆਂ, ਗਣਾਂ, ਭੈਰਵਾਂ ਅਤੇ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਧੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟਿ ਤੇ ਪਰਮ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।