ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਧਿਆ ਦੋ ਨਾਡੀਆਂ ਤਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਝਲਕ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਥੀਂ ਹੋਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੋਮ ਦਾ ਫਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਕਰਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਪੁੱਤਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਭਰਾ, ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਆਹੁਤੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰੀ ਹੋਈ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਗਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ ਹਨ, ਦੱਖਿਣਾ ਤਿੰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਮਾਰਾ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ, ਸਾਵਿਤਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਵ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਣਵ, ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਤੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰੀ ਸਾਵਿਤਰੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼, ਸ਼ੁਭ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਚਿੱਟਾ ਰੰਗ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਮਾਲਾ, ਤੇ ਲੋਟਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਸੁਭਾਗੀ ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਯਜੁਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ, ਜੋ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਯਜੁਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ ਉਸ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਯਥਾ ਨਿਯਮ ਸੱਦ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਸਮੇਤ ਵਿਦਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸੁਭਾਗੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਸੋਨਾ, ਘੀ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਰਾਜਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੋਨਾ, ਘੀ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸਦਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਦੱਖਿਣਾ ਕਰਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪੰਜ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਾਠ, ਵਿਚਾਰ, ਅਭਿਆਸ, ਜਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ। ਜਿਸਨੇ ਵੀ ਵੇਦ, ਯਜਨ ਸੰਬੰਧੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਲਿਖ ਕੇ ਵੇਚਿਆ, ਉਹ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਾ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿਤੇ, ਉਹ ਦੂਣੀ ਵਿਦਿਆ-ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ: ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਜੋ ਆਸਰੇ ਆਏ। ਮਿਹਮਾਨ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਭਰਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਕਈ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਇੱਕ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ, ਜਦੋਂ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਦਰਿਆ ਵਗਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਤਨ, ਅਨਾਜ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, 'ਧਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜਯੋਗ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਨਾ ਦੇ ਕੇ, ਜਾਂ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਤਕਲੀਫ ਦੇ ਕੇ ਹੀ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਚਲਾਏ, ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੰਕਟ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਧਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ, ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ; ਅਤੇ ਇਹ ਸੱਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਰਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਨ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਨ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰੋਹਿਤੀ, ਪਾਠ ਕਰਾਉਣਾ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਾਨ ਲੈਣਾ। ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਦਾ ਧਨ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ ਧਨ, ਕਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਜਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ। ਵੈਸ਼ ਦਾ ਧਨ ਵੱਖਰਾ ਹੈ: ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ; ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਸੰਕਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਆਜ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੱਸੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਜ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਡਰ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਆਜ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਚਾਹੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਸ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਵੀ ਪੱਖ ਹੋਵੇ, ਦਿਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਤ, ਗਰਮੀ, ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਠੰਢ—ਵਿਆਜ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਧਾ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ। ਜੋ ਵਿਆਜ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਪਾਰੀ ਜਿਹੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਾਲਾ ਲਾਭ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਕਮਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਜ ਵਜੋਂ ਕੱਪੜਾ, ਅਨਾਜ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਵਾਹਨ, ਖੱਟ ਤੇ ਬੈਠਣ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ। ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੀਹ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ, ਸੋਨਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸੌ ਹਿੱਸਾ ਦੇ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਮਾਂ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮੁੱਖ ਧਨ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ, ਕਲਾ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਸੇਵਾ, ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ, ਵਪਾਰ, ਖੇਤੀ, ਭਿਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਆਜ ਤੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ—ਇਹ ਦੱਸ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਧਨ ਦਾਨ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਕਸ਼ਤਰੀਏ ਲਈ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼ ਲਈ ਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ, ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਨਦੀ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਪੱਤੇ, ਹੋਮ ਦੀ ਲੱਕੜੀ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਵੇਦ ਪਾਠ ਦੀ ਧੁਨ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਧਨ ਹਨ।