ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਚਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂੰਹ ਦੀ ਸਫਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਲਾਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਪ ਤਪ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਯੋਗ ਹਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਰਾਹ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਲ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸੋਭਾ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦਸਵੀਂ ਤਾਰੀਖ ਹੈ, ਜੇਠ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ, ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ, ਜੋ ਦਸ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਲਟ ਵਤੀਰਕਤਾ, ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਠੋਰਤਾ, ਝੂਠ, ਚੁਗਲੀ, ਵਿਅਰਥ ਗੱਲਾਂ, ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ, ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮੰਦੇ ਵਿਚਾਰ—ਇਹ ਦਸ ਪਾਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਤੇ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਸੰਯਾਸੀਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਲਈ ਇਕ ਵਾਰੀ; ਜਲ ਚੁੰਕ ਕੇ, ਤੀਰਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣ ਲਓ ਕਿ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਦੇਹਾ ਨਾਮ ਦੇ ਅਸੁਰ ਹਨ, ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨਤਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਸੰਧਿਆ ਦੋ ਨਾਡੀਆਂ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਆਪ ਹੀ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਆਪ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਮ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਰ, ਜੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਪੁੱਤਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਭਰਾ, ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਖੀ ਇਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਦੱਖਣਾ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ, ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਮਾਰਾ ਸੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਸੂਰਜ ਮੰਤਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਜਾਪ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਓਂਕਾਰ, ਸੱਤ ਵਿਆਹਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪਦਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚੰਗੇ ਵੇਲੇ ਉਠ ਕੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਲਪਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਭਿੱਜਦਾ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇਵੀ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਕਪੜੇ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਮਾਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਤੇ ਬੈਠੀ ਸ਼ੁਭਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਵਰਨਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਜੁਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਆਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ, ਜਿਸਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਸੱਦ ਕੇ, ਜਾਪ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਤੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ; ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਸ਼ੁਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਸੋਨਾ, ਘਿਉ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਠਵੇਂ ਰਾਜਾ। ਸੋਨਾ, ਘਿਉ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵੇਖਣਾ ਤੇ ਪੂਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵੇਦ ਦਾ ਪਾਠ, ਵਿਚਾਰ, ਅਭਿਆਸ, ਜਾਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਵੇਦ ਪਾਠ ਦੇ ਪੰਜ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ, ਯਜਨਾ ਸ਼ਾਸਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ, ਮੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਣੀ ਗਿਆਨ ਦਾਨ ਵਰਗਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਆਸਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ: ਮਾਂ, ਪਿਓ, ਅਧਿਆਪਕ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਗਰੀਬ ਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਮਾਨ ਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ; ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮਰੇ ਹੋਏ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਨ, ਚਾਹੇ ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਵਧੇ, ਸਭ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਤਨ, ਅਨਾਜ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹਨ, ‘ਧਨ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜਯੋਗ ਹੈ। ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਬਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਕੋਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ। ਧਨ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ, ਮਿਲਿਆ-ਝੁਲਿਆ ਤੇ ਅੰਧਕਾਰਮਈ; ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵੰਡ ਸੱਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੈ। ਵਿਰਾਸਤ, ਮੋਹ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਾਂ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਧਨ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਨ ਸਾਰੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਨ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ: ਯਜਨਾ ਕਰਾ ਕੇ, ਪਾਠ ਕਰਾ ਕੇ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਦਾ ਧਨ ਵੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ: ਸ਼ੁੱਧ, ਟੈਕਸਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਜਿੱਤ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਵੈਸ਼ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਧਨ: ਖੇਤੀ, ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣਾ, ਤੇ ਵਪਾਰ; ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਖੁਦ ਵਿਆਜ ਉੱਤੇ ਪੈਸਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖੇਤੀ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਐਸਾ ਕਰਕੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਜ ਉੱਤੇ ਪੈਸਾ ਦੇਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰੀਤਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਸੰਧਿਆ, ਹੋਮ, ਪੂਜਾ, ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਉਪਯੋਗਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।