ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਾਧਕ ਆਪਣੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿ ਅਤੇ ਉਤਮ ਆਚਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਛੂਹਦੇ—ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਆਕਾਸ਼, ਨੱਕ ‘ਤੇ ਹਵਾ, ਅੱਖਾਂ ‘ਤੇ ਸੂਰਜ, ਕੰਨਾਂ ‘ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਨਾਭੀ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਗੰਢ ਅਤੇ ਦਿਲ ‘ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੇ। ਫਿਰ ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ‘ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੂੜੀ ‘ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਅਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਯਮ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ, ਕੁਬੇਰ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ, ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਉਂਗਲੀਆਂ ਦੇ ਗੰਢਾਂ ‘ਤੇ ਅਗਨੀ, ਵਾਯੂ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੇ। ਹਥੇਲੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ‘ਚ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਵੇਰ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਮੂੰਹ ਮੈਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਦੰਬ, ਬਿਲਵ, ਖਦੀਰ, ਕਰਵੀਰ, ਵਟ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜੀਆਂ ਇਸ ਲਈ ਵਧੀਆ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਯੂਥੀ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਜਾਤੀ, ਕਰੰਜ, ਅਰਕ, ਅਤਿਮੁਕਤਕ, ਜੰਬੂ, ਮਧੂਕ, ਪਾਮਰਘ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਉਦੁੰਬਰ ਅਤੇ ਆਸਨ ਵੀ ਉਚਿਤ ਹਨ। ਦੂਧ ਵਾਲੇ, ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ, ਕੜਵੀਆਂ ਜਾਂ ਕਸੈਲੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਧਨ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਖਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ, ਸਾਫ਼ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਦੰਦ-ਸਾਫ਼ ਦੀ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਕੁੱਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਰੀਖਾਂ—ਅਮਾਵੱਸ, ਛਠੀ, ਨੌਮੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ, ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ—ਇਹ ਲੱਕੜ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਲੱਕੜ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵਰਤਣ ਲਈ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਨਾ ਵਰਤੋ। ਬਾਰਾਂ ਘੁੱਟ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦਿੱਖੀ ਤੇ ਅਦਿੱਖੀ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਹਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਠ ਆਦਿ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਨੌ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਵਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਦਾ, ਸੋਭਾ ਤੇ ਭਾਗ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ, ਜਦੋਂ ਚੰਦ ਹਥ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਦਸਵੀਂ ਤਾਰੀਖ, ਜੇਸ਼ਠਾ ਨਕਸ਼ਤਰ, ਜਾਂ ਚੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਗੰਗਾ ਵਾਂਗ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ, ਜੋ ਦਸ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦਾਨ ਦੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾ ਛੱਡੀ ਹੋਵੇ, ਉਲਟ ਆਚਰਨ, ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਰੁੱਖਤਾ, ਝੂਠ, ਚੁਗਲੀ, ਵਿਅਰਥ ਬੋਲ, ਪਰਾਏ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੁਰਾ ਸੋਚਣਾ—ਇਹ ਦਸ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਮੈਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਣਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਆਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਇੱਕ ਵਾਰੀ। ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ, ਤੀਰਥ-ਸਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੋ। ਇਹ ਵੀ ਜਾਣੋ ਕਿ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਮੰਦੇਹਾ ਨਾਮਕ ਦੈਤ ਹਨ, ਜੋ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਹਨ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੂਰਜੋਦਯ ਤੇ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਮੰਤਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ, ਜੋ ਅੱਗ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੈਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧੀ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਨਾਡੀਆਂ (ਸਮਾਂ) ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਵਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਹੋਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋਮ ਹੀ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਪੁੱਤਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਭਰਾ, ਭੈਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਮੁਖੀ ਹੋਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੋਂ ਕੀਤਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਰਹਮਾ ਗਰਹਪਤਿਆ ਅੱਗ ਹੈ, ਦੱਖਿਣਾ ਤ੍ਰਿਣੇਤ੍ਰ (ਸ਼ਿਵ) ਹੈ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਆਹਵਨੀਅ ਅੱਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਸੱਚ-ਰੂਪ ਹੈ। ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ‘ਤੇ ਹੋਮ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਇੱਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਮੰਤਰ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਓਂਕਾਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਓਂਕਾਰ, ਸੱਤ ਵਿਆਹ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗਾਯਤਰੀ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਵੇਰੇ ਚੰਗੇ ਸਮੇਂ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਗਿੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗਾਯਤਰੀ ਦੇਵੀ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੀ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ, ਮਾਲਾ ਫੜੀ ਹੋਈ, ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯਜੁਸ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਸੱਦੋ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕਦੇ ਇਸ ਦੀ ਝਲਕ ਦੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜੋ ਕੁਝ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਥੇ ਸੱਦ ਕੇ, ਪਾਠ ਕਰਕੇ, ਆਦਰ-ਸਹਿਤ ਵਿਦਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ, ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੋ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਮੰਗਲਮਈ ਵਸਤੂਆਂ ਹਨ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂ, ਅੱਗ, ਸੋਨਾ, ਘਿਉ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਰਾਜਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ—ਸੋਨਾ, ਘਿਉ, ਸੂਰਜ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਾਜਾ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਕਰੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰੋ। ਵੇਦ ਦਾ ਪਾਠ, ਮਨਨ, ਅਭਿਆਸ, ਜਾਪ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ—ਇਹ ਪੰਜ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਵੀਦਿਆ-ਸੇਵਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ, ਯਜਨ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ‘ਤੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਣੀ ਵਿਦਿਆ-ਦਾਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਧੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ—ਮਾਂ, ਪਿਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਭਰਾ, ਪੁੱਤਰ, ਗਰੀਬ, ਤੇ ਜੋ ਆਸਰੇ ਆਏ—ਇਹ ਸਭ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹਨ। ਜੋ ਅਤਿਥੀ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵੀ, ਇਹ ਵੀ ਆਧੀਨ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨਾ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਧੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਮਰੇਆ ਸਮਝੋ; ਇ en ਤੱਕ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪੂਜਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਧੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ—ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਉੱਚਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।