ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਪਣਾਵੇ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਧਰਮ ਹਨ। ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਲਾਲਚ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਵਿਦਿਆ, ਪੂਜਾ, ਸਵੈ-ਸਯੰਮ—ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ; ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਸਰੇ ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਕਰਮ ਹਨ ਜੋ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਸੱਚ, ਯਜਨਾ, ਤਪ ਤੇ ਦਾਨ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਣਾ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਪਾਠ ਕਰਨਾ, ਉਚਾਰਣ ਕਰਨਾ; ਗਿਆਨ, ਧਨ, ਤਪ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਚੰਗੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਤੇ ਰੋਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਚੰਗੇ ਗੁਣ ਹਨ। ਜਨਮ ਮੌਤ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਗਿਆਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯਜਨਾ, ਪਾਠ ਤੇ ਦਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਉੱਚ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਰੋਜ਼ੀ ਦੇ ਢੰਗ ਹਨ—ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਮਾਨੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਾਨ ਲੈਣਾ। ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਤਲਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਵੈਸ਼ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣਾ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇਆਂ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਰਹਿਣਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਤੇ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦੂਸਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨ੍ਹਾਏ ਜਾਣਾ, ਭਿੱਖ ਮੰਗਣਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਅੰਤ ਤੱਕ ਰਹਿਣਾ; ਜਟਾ, ਕਮਰਬੰਧ, ਦੰਡ ਜਾਂ ਮੁੰਡਿਆ ਸਿਰ, ਇਹ ਸਭ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਅੱਗ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ, ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ; ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਵਿਆਹਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ। ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਨੀ; ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦਾ ਅਰਥ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਟਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੁੱਤਣਾ, ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਦੁੱਧ, ਜੜੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਫਲ ਖਾਣਾ—ਇਹ ਵਨਵਾਸੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਚੀਜਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਵਨਵਾਸੀ ਦਾ ਕਰਮ ਹੈ। ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਾ, ਭਿੱਖ ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਰਹਿਣਾ, ਕੋਈ ਵਸਤੂ ਨਾ ਰੱਖਣਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਰਾਗ-ਦਵੈਸ਼ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ—ਇਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ, ਚੰਗੀ ਤੇ ਮਾੜੀ ਛੋਹ ਵਲੋਂ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਣਾ, ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਬੋਲ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਯੰਮ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਸਦਾ ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਭਿਆਸ, ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਵਗਦੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਦਇਆ—ਇਹ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹਨ। ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਉਠਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੁੱਤਣ ਤੱਕ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਧਰਮ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਮਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਠ ਕੇ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚੇ, ਸਰੀਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ। ਸਵੇਰੇ, ਦੰਦ ਸਾਫ ਕਰਕੇ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰੇ; ਦੋਵੇਂ ਬੇਲਿਆਂ ਵੀ ਦਿਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਕਰੇ; ਛਾਂ, ਹਨੇਰੇ, ਰਾਤ ਜਾਂ ਦਿਨ, ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਣ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਗੋ-ਮੈਟ, ਕੋਲਾ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਜੋਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਹਾਂ, ਛਾਂ, ਪਾਣੀ, ਮੰਦਰ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ, ਦੋ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਲੈਣੇ; ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਗ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਪਿਛਲੇ ਸਿਰੇ ਤੇ, ਦਸ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ। ਪੈਰ ਲਈ ਪੰਜ ਹਿੱਸੇ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਈ ਦਸ, ਸੱਤ ਹਿੱਸੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ; ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਅੱਧਾ ਮੁੱਠ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਦੂਜਾ ਤੇ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸਦਾ ਅੱਧਾ; ਜੇ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਅਕਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਾਈ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅੱਧੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਜਾਂ ਚੌਥਾਈ। ਤੰਦਰੁਸਤ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਬੀਮਾਰ ਜਿੰਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਉਤਨਾ ਕਰੇ; ਮੈਲ ਚਰਬੀ, ਵੀਰਜ, ਲਹੂ, ਮੱਦ, ਲਾਰ, ਪਖਾਨਾ, ਪੇਸ਼ਾਬ, ਕਾਨ ਦੀ ਮੈਲ, ਤੇ ਹੋਰ ਮਲ। ਕਫ, ਨੱਕ ਦੀ ਮੈਲ, ਪਸੀਨਾ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮੈਲ ਹਨ; ਇਹ ਹਟਣ ਤੱਕ ਸਫਾਈ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ; ਸਫਾਈ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ: ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ। ਬਾਹਰੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਧੋਣਾ, ਫਿਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੂੰਹ ਪੋਛਣਾ। ਮੂੰਹ ਪੋਛਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਮੂੰਹ ਛੂਹਣਾ; ਫਿਰ ਅੰਗੂਠਾ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਨੱਕ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ। ਅੰਗੂਠਾ ਤੇ ਅੰਗੂਠੀ ਵਾਲੀ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਛੂਹੋ; ਛੋਟੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਨਾਲ ਨਾਭੀ, ਤੇ ਹਥੇਲੀ ਨਾਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹੋ। ਸਭ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨੂੰ ਛੂਹੋ, ਫਿਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੋ; ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਉਚਾਰੋ, ਤੇ ਨਮਨ ਕਰੋ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਥਰਵ ਤੇ ਆਂਗੀਰਸ ਸੁਕਤ ਉਚਾਰੋ, ਫਿਰ ਆਰਾਮ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਮੂੰਹ ਪੋਛੋ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਤਿਹਾਸ, ਪੁਰਾਣ ਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਉਚਾਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਧਰਮ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।