ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗਲਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਉਹ ਮਿਟਰਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਮਿਟਰ 'ਨਉ', 'ਸਨਉ', ਅਤੇ 'ਨਸਉ' ਹਨ। 'ਆਰਸ਼ਭ' ਵਿੱਚ ਪੈਰ 'ਤਜਰਾਃ' ਨਾਲ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; 'ਤਜਰਾਃ' ਨੂੰ 'ਸ਼ੁੱਧਵੀਰਾਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਉਪਸਥਿਤ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤ' ਦਾ ਅਧਿਕਰਣ ਇੱਥੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਣਸਮਾਨ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਟਰ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ 'ਦਸ਼ਧਰਮਾ' ਆਦਿ ਗਾਥਾ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ 'ਗੋ', ਫਿਰ 'ਲਹ', ਫਿਰ 'ਪਰਤੁਲਯੋ', ਫਿਰ 'ਪੂਰਵਗਹ' ਹੈ। ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਮ ਅੰਕ ਵਿੱਚ 'ਲਹ', ਅਤੇ ਅਣਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਧਾ 'ਗੁਰੂ'। ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ 'ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਲਹ' ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 'ਏਕਾ' ਤੇ ਖਤਮ। ਅੰਕ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋਵੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਘਟਾ ਕੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨਤਾ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਪੂਰਨਤਾ; ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਅ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਂਗਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲੰਬਕ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਇਹ ਮਿਟਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕਾ ਨੂੰ ਇਹ ਗਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਦੇ ਵਰਤਾਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸਾਂਗਾ।" ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਦਿਕ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਜੇ ਵਿਦਿਕ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਮਾਰਤ ਕਰਮ ਕਰੇ। ਜੇ ਉਥੇ ਵੀ ਅਸਮਰਥ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਭ ਆਚਰਨ ਕਰੇ; ਵਿਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਕਰਮ ਵੇਖਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਰਮ ਵਿਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਤੀਜਾ ਸਤਕਾਰੀ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਹਨ। ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਪੂਜਾ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਣ—ਇਹ ਅੱਠ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਪੱਤੇ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਚਰਨ ਹਨ; ਸੱਚ, ਯਜ, ਤਪ, ਦਾਨ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਨਾ ਲੈਣਾ ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਦਾਨ, ਪਾਠ, ਉਚਾਰਣ; ਗਿਆਨ, ਧਨ, ਤਪ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਰੋਗ-ਰਹਿਤਤਾ। ਸੰਸਾਰ-ਚਕਰ ਦਾ ਅੰਤ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਅਤੇ ਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯਜ, ਪਾਠ, ਅਤੇ ਦਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖਸ਼ਤਰੀ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼ ਦੇ ਸਦਾ ਆਮ ਧਰਮ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਤਾਵੀ, ਪਾਠ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵੀਕਾਰਨਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨ-ਮਾਰਗ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚ ਜਾਤੀ ਲਈ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਰਾਜਾ ਲਈ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ, ਖੇਤੀ, ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵੈਸ਼ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਦੁਇਜਾਤੀ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਦੁਇਜਾਤੀ ਲਈ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ; ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਅਤੇ ਸਵ-ਅਧ੍ਯਯਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਭਿਖ ਮੰਗਣਾ, ਅੰਤ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ; ਕਮਰਬੰਦ, ਜਟਾ, ਦੰਡ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾਏ ਸਿਰ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣਾ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ; ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਦੇਵ, ਪਿਤਰ, ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਕਰਨਾ; ਵਿਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਗ੍ਰਹਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਟਾ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਸੋਣਾ, ਯਜਨੋਪਵੀਤ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ, ਦੂਧ, ਜੜ, ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਣਾ— ਵਰਜਿਤ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸਭ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਿਖ ਮਿਲੀ ਖਾਣਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਜੜਾਂ ਤੇ ਰਹਿਣਾ, ਸੰਪਤੀ ਤੇ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਮਤਾ ਰੱਖਣਾ— ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਵਧੀਆ-ਮਾੜੀ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਰ-ਰਹਿਤ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਬੋਲ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ—ਇਹ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਯਤੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸੱਚ ਬੋਲਣਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਦਇਆ—ਇਹ ਜਾਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਮ ਧਰਮ ਹਨ। ਜੋ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ, ਜਾਗਣ ਤੋਂ ਨੀਂਦ ਤੱਕ, ਮੈਂ ਗ੍ਰਹਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਗੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ, ਸਰੀਰਕ ਔਖਿਆਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੱਚੇ ਅਰਥ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਠ ਕੇ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਉਹ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੌਕਸ ਰਹੇ। ਸਵੇਰੇ, ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ਾਬ ਅਤੇ ਪਖਾਣਾ ਲਈ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁੰਹ ਕਰੇ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਵੀ; ਛਾਂ, ਹਨੇਰੇ, ਰਾਤ ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ, ਦੁਇਜਾਤੀ—ਉਹ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇ, ਜੇ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੋਵੇ, ਗੋ-ਮੈਟ, ਕੋਲਾ, ਚੀਟੀ ਦਾ ਟਿਲਾ ਜਾਂ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ। ਉਹ ਰਸਤੇ, ਛਾਂ, ਪਾਣੀ, ਮੰਦਰ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟਿਲੇ ਜਾਂ ਚੂਹਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ਾਬ ਜਾਂ ਪਖਾਣਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਬਚੇ; ਇੱਕ ਅੰਗ ਲਈ ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਦੋ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ। ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਾਂ ਲਈ ਦੋ ਹਿੱਸੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ; ਇਹ ਪੇਸ਼ਾਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਫਾਈ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਗ ਲਈ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸੇ ਪਿਛਲੇ ਅੰਗ ਤੇ, ਦਸ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ। ਪੈਰ ਲਈ ਪੰਜ, ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਈ ਦਸ, ਸੱਤ ਹਿੱਸੇ ਜ਼ਮੀਨ; ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਆਧਾ ਮੁਠੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ, ਆਚਰਨ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਰਗਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਪਸ਼ਟ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।