ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲਯਾਂ ਤੇ ਚਾਲਾਂ ਹਨ। ‘ਸਗਉ’ ਇੱਕ ਸਮ ਲਯ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ‘ਭਰਉ’, ‘ਨਗਗਾ’, ‘ਆਖਿਆਨਕੀ’ ਆਦਿ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਅਸਮ ਲਯ ਵਿੱਚ ‘ਤਉ’, ‘ਜੋ’, ‘ਗਗਉ’ ਵਰਗੇ ਛੰਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਦੇ’, ‘ਜਟਜਾ’ ਅਤੇ ਦੋ ‘ਗੁਰੁਕਾ’ ਹਨ। ‘ਵਿਪਰੀਤ ਆਖਿਆਨਕ’ ਵੀ ਅਸਮ ਲਯ ਵਿੱਚ ‘ਜਸ’, ‘ਤਜਉ’, ‘ਗਗਉ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਮ ਲਯ ਵਿੱਚ ‘ਤਤਉ’, ‘ਜਗਉ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਗਹ’ ਪਿੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਉਲਲੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਸਮ ਲਯ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ’, ‘ਨਨਉ’, ‘ਰਯਉ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਮ ਲਯ ਵਿੱਚ ‘ਨਜਉ’, ‘ਜਰਉ’, ਅਤੇ ‘ਗਹ’ ਮਿਲਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਛੰਦ ਨੂੰ ‘ਵੈਤਾਲੀਯ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਛੰਦ ‘ਅਪਰਵਕਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਔਪੱਛੰਦਸਿਕ’ ਹੈ। ‘ਵਾਂਮਤੀ’ ਨੂੰ ‘ਰਜਰਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋੜੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਜਰਜਾ’ ਅਤੇ ‘ਰਗਉ’ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ‘ਆਪੀੜਾ’ ਨੂੰ ‘ਸਰਵਲਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੰਕਤੀਆਂ ਪਿਛਲੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਿਕਾ’ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਕਜਾ’; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਲਵਲੀ’ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅੱਠ ਅੱਖਰ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇਹ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ’ ਛੰਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਜਉ’ ਤੇ ‘ਸਲਉ’, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਸਜਾ’ ਤੇ ‘ਗੋ’, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਭਨਭਾ’ ਤੇ ‘ਗਹ’, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਜਸਾ’ ਤੇ ‘ਜਗਉ’ ਹਨ। ‘ਸੌਰਭਕ’ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’, ‘ਰਨਉ’, ‘ਭਗਉ’ ਹਨ। ‘ਲਲਿਤ’ ‘ਅਦਗਤਾ’ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’, ‘ਨਨਉ’, ‘ਸਸਉ’ ਹਨ। ‘ਉਦਗਤਾ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਥੇ ਮੁਕਦੀ ਹੈ। ‘ਉਪਸਥਿਤ’ ਤੇ ‘ਪ੍ਰਚੁਪਿਤ’ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’, ‘ਮਸਉ’, ‘ਜਭਉ’; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਗਉ’; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਨਜਰਾ’, ‘ਗਹ’, ‘ਨਨਉ’; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਉ’, ‘ਨਜਉ’ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਚਰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਛੰਦ ‘ਨਉ’, ‘ਸਨਉ’, ‘ਨਸਉ’ ਹਨ। ‘ਆਰਸ਼ਭ’ ਵਿੱਚ ‘ਤਜਰਾ’ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਬਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; ‘ਤਜਰਾ’ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁੱਧਵੀਰਾਟ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਉਪਸਥਿਤ’ ਤੇ ‘ਪ੍ਰਚੁਪਿਤ’ ਦੀ ਵਿਧੀ ਇਥੇ ਮੁਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਸਮ ਅੱਖਰ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਉਸਨੂੰ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ; ਉਹ ‘ਦਸ਼ਧਰਮਾ’ ਆਦਿਕ ਗਾਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ। ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ‘ਗੋ’, ਫਿਰ ‘ਲਹ’, ਫਿਰ ‘ਪਰਤੁਲਯੋ’, ਫਿਰ ‘ਪੂਰਵਗਹ’ ਹੈ। ਜੇ ਵਿਚਲਾ ਭਾਗ ਲੁਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਮ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ‘ਲਹ’; ਅਰਧ ਸਮ ਵਿੱਚ, ਅਸਮ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ‘ਲਹ’ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਏਕ’ ਤੇ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਕੁਝ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੋ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਅਰਧ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਦੋ ਘਟਾ ਕੇ ਦੁਗਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨਤਾ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨਤਾ; ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵਿਖੇਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਤੇ ਗੋਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਂਗਲ ਤੇ ਫਿਰ ਲੰਬਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦੁੱਗਣਾ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਕਰਕੇ, ਇਹੀ ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਸ ਤੇ ਸ਼ੌਣਕ ਨੂੰ ਜੋ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿਕਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਉਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਕ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਵੇਦਕ ਕਰਮ ਨਾਂ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਸਮਾਰਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅਪਣਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਕਰਮ ਦੇਖਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਹਨ। ਸਚ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਪੂਜਾ, ਸਯਮ—ਇਹ ਅੱਠ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਣੇ ਸਨ; ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ। ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸ ਉਹ ਧਰਮ ਤੇ ਆਚਰਨ ਹਨ, ਜੋ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ; ਸਚ, ਯਜ, ਤਪ, ਦਾਨ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਨਾ-ਦਿੱਤਾ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਪਾਠ, ਅਧਿਐਨ; ਗਿਆਨ, ਧਨ, ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਚੰਗੀ ਜਾਤ, ਰੋਗ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਤੇ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯਜ, ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਦਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਇਹ ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹਨ। ਸ਼ੁੱਧ ਯਾਜਕਤਾ ਤੇ ਅਧਿਐਨ, ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਵੀਕਾਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਰਸਤੇ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚ ਜਾਤ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ; ਗੋਪਾਲਨ, ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਵੈਸ਼ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਹਨ। ਸ਼ੂਦਰ ਲਈ ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਦੋਜਾ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ, ਕ੍ਰਮਵਾਰ; ਅਚਾਰਯ ਦੇ ਕੋਲ ਰਹਿਣਾ, ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤੇ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਭਿਖ ਮੰਗਣਾ, ਅਚਾਰਯ ਕੋਲ ਜੀਵਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਰਹਿਣਾ; ਕਮਰਬੰਧ, ਜਟਾਂ, ਦੰਡ ਜਾਂ ਮੁੰਡਾ ਸਿਰ, ਤੇ ਅਚਾਰਯ ਦੀ ਸਰਨ ਲੈਣੀ। ਅੱਗ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਆਪਣੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣਾ; ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਪਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ। ਦੇਵ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਪੁਜਾ ਆਦਿ ਕਰਨਾ; ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ—ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਜਟਾਂ ਬਾਂਧ ਕੇ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਤਣਾ, ਯਜਨੋਪਵੀਤ ਪਹਿਨਣਾ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ, ਦੁੱਧ, ਮੂਲ, ਪਾਣੀ ਤੇ ਫਲ ਖਾਣਾ— ਵਰਜਿਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾ ਖਾਣਾ, ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ, ਦੇਵ ਤੇ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ—ਇਹ ਵਨਵਾਸੀ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਸਭ ਕਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਭਿਖ ਮੰਗ ਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਰਹਿਣਾ, ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਣਾ— ਸੁਖ-ਦੁਖ, ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਵਲ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨਾ, ਬਾਹਰ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਣੀ, ਬੋਲਤੇ ਤੇ ਮਨ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ— ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਸਦਾ ਏਕਾਗਰਤਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟੀਸ ਕਰਨੀ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ—ਇਹ ਪਰਿਵ੍ਰਾਜਕ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਅਹਿੰਸਾ, ਸਚ ਬੋਲਣਾ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ, ਧੀਰਜ, ਦਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਵੈਰਾਗੀ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।