ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਕਿ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਛੰਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਰਤ ਛੰਦ, ਜਿਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਉ, ਰਜਉ, ਫਿਰ ਰਜਉ, ਗੋ ਅਤੇ ਲਹ ਹਨ, ਉਸਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਸੱਤਾਂ ਨਾਲ ਸਨਗਧਰਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਨਭਨੈਸ੍ਤ੍ਰਿਯੈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਛੰਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਦ੍ਰਕਾ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਦਿਗਰਕਾ, ਭਦ੍ਰਕਾ, ਭਰਉ, ਨਰਉ, ਨਰਨਾ ਅਤੇ ਗੋ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਨਜਉ, ਭਸ਼ਵਾਸ਼ਵ, ਲਲਿਤ, ਜਭਉ ਅਤੇ ਜਭਲਗਾ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮੱਤਾਕ੍ਰੀੜਾ, ਅੱਠ ਬਾਣਾ ਅਤੇ ਦਸ, ਮਉ, ਤਨਉ, ਨਨਉ, ਨਲਉ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਕੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਛਿੰਨਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਅਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਅਰਕ, ਭਤਉ, ਤਨਵੀ, ਨਸਭਾ ਅਤੇ ਭਨਯਾ ਦੇ ਗਣ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਦ, ਬਾਣਾ, ਸ਼ਰ, ਵਸੁਸ਼ੈਲ, ਭਮਉ ਅਤੇ ਸਭਉ ਮਿਲ ਕੇ ਹੋਰ ਛੰਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਗੋ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਵਸਵੀ, ਈਸ਼, ਅਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਮਮਤਨੈ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤਾ ਛੰਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨਨਰਸ ਅਤੇ ਲਘੁ ਮਿਲ ਕੇ ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕ ਛੰਦ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਛੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਸਾ, ਬਾਣਾ, ਮੋਨਾ ਅਤੇ ਛੇ ਸਗਗਾ ਦੇ ਗਣ ਵੀ ਹਨ। ਚੰਡਾ, ਪ੍ਰਪਾਤ, ਦੰਡਕ, ਨਉ ਅਤੇ ਅਗਰ ਛੰਦ ਹਨ। ਰਫੇ, ਵ੍ਰਿਧਾਂਤ, ਵਿਅਾਲ, ਜੀਮੂਤ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜੇ ਸਸਸਲਗਾ ਅਸਮ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੇ ਸਮ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ਆਵੇ ਤਾਂ ਭਉ, ਭਗਗਾ, ਦ੍ਰੁਤਮਧਿਆ, ਭਭਉ ਅਤੇ ਭਗਉ ਹਨ। ਅਸਮ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਗਹ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਥਾਂ ਤੇ ‘ਨਜਉ’, ‘ਜਯਉ’ ਅਤੇ ‘ਗਣਉ’ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਗਹ’ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਭਉ’, ‘ਭੋ’, ‘ਗਗਉ’ ਅਤੇ ‘ਗਣਾ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਮ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਤਜਉ’, ‘ਰੋ’ ਤੇ ‘ਗਹ’, ਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਮਸਉ’, ‘ਜਗਉ’ ਤੇ ‘ਗਰੁਹ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਦ੍ਰਵਿਰਾਟਕੇਤੁਮਤੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਅਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਸਜਉ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸਗਉ’ ਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ, ‘ਭਰਉ’, ‘ਨਗਗਾ’ ਅਤੇ ‘ਆਖਿਆਨਕੀ’; ਫਿਰ ਅਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਤਉ’, ‘ਜੋ’, ‘ਗਗਉ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਮ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਪਾਦੇ’, ‘ਜਟਜਾ’ ਅਤੇ ਦੋ ‘ਗੁਰੂਕਾ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਪਰੀਤਾਖਿਆਨਕਾ ਛੰਦ ਅਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਜਸ’, ‘ਤਜਉ’, ‘ਗਗਉ’ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਤਤਉ’, ‘ਜਗਉ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਗਹ’ ਨੂੰ ਪਿੰਗਲ ਨੇ ਵੀ ਉੱਲੇਖਿਆ ਹੈ। ਅਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ’, ‘ਨਨਉ’, ‘ਰਯਉ’; ਸਮ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ‘ਨਜਉ’, ‘ਜਰਉ’, ‘ਗਹ’—ਇਹ ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਅਪਰਵਕਤ੍ਰ’ ਅਤੇ ‘ਔਪਚੰਦਸਿਕਾ’ ਹਨ। ਵਾਂਗਮਤੀ ‘ਰਜਰਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਜੋੜੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਜਰਜਾ’ ਅਤੇ ‘ਰਗਉ’ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਪੀੜਾ ਨੂੰ ਸਰਵਲਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਪਹਿਲੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਚਰਨ ਵਿੱਚ ‘ਕਲਿਕਾ’ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰ, ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਅਰਕਜ’, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਲਵਲੀ’ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਠ ਅੱਖਰ। ਜਦੋਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ‘ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਚਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਜਉ’ ਅਤੇ ‘ਸਲਉ’, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਸਜਾ’ ਅਤੇ ‘ਗੋ’, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਭਨਭਾ’ ਅਤੇ ‘ਗਹ’, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਜਸਾ’ ਅਤੇ ‘ਜਗਉ’ ਹਨ। ਸੋਰਭਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’, ‘ਰਨਉ’ ਅਤੇ ‘ਭਗਉ’ ਹਨ। ਲਲਿਤ ‘ਅਦਗਤਾ’ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’, ‘ਨਨਉ’ ਅਤੇ ‘ਸਸਉ’ ਹਨ। ਉਦਗਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਉਪਸਥਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ: ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’, ‘ਮਸਉ’ ਅਤੇ ‘ਜਭਉ’, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਗਉ’, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਸਨਜਰਾ’, ‘ਗਹ’, ‘ਨਨਉ’, ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ‘ਨਉ’, ‘ਨਜਉ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੈਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ‘ਘਰਉ’ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਛੰਦ ‘ਨਉ’, ‘ਸਨਉ’ ਅਤੇ ‘ਨਸਉ’ ਹਨ। ਆਰਸ਼ਭਾ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ‘ਤਜਰਾ’ ਹਨ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੋਰ ਪੈਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; ‘ਤਜਰਾ’ ਨੂੰ ‘ਸ਼ੁੱਧਵਿਰਾਟ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਪਸਥਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਮ ਅੱਖਰ ਹੋਣ ਤਾਂ ਇਥੇ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ; ਉਹ ਗਾਥਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਧਰਮਾ ਆਦਿ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਗੋ’, ਫਿਰ ‘ਲਹ’, ਫਿਰ ‘ਪਰਤੁਲਯੋ’, ਫਿਰ ‘ਪੂਰਵਗ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਮ ਅੰਕ ਵਿੱਚ ‘ਲਹ’, ਅਧ-ਸਮ ਵਿੱਚ, ਅਸਮ ਵਿੱਚ ‘ਗੁਰੂ’ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ ‘ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ‘ਲਹ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਦੋ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਏਕ’ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਕ ਅਧ ਵਿੱਚ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਰੋ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਅਧ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਕੇ; ਅੰਤ ਤੇ ਦੋ ਘਟਾ ਦੋ ਵਾਰ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰਤਾ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਰਪੂਰਤਾ; ਮੈਰੂ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵਿਛਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਤੇ ਗੋਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਂਗਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਲੰਬਕਾਰੀ; ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦੋ ਵਾਰ ਕਰਕੇ ਇਕੱਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਛੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਚਲਣ-ਚਲਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਵੇਦਕ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਵੇਦਕ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਮਾਰਤ ਕਰਮ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਵੇਦ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਕਰਮ ਦੇਖਣ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਹਨ। ਪਰਮ ਧਰਮ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਸਤਕਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਲਣ ਵਿੱਚ—ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਸਦਾ ਲਈ ਧਰਮ ਹਨ। ਸੱਚ, ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਲੋਭ-ਰਹਿਤਤਾ, ਵਿਦਿਆ, ਉਪਾਸਨਾ, ਸਯਾਮ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮ—ਇਹ ਅੱਠ ਗੁਣ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਹਨ। ਪੁਰਾਤਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇਜ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਹ ਪਾਪ ਨਾਲ ਗੰਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦਾ ਪੱਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਗੰਦਾ ਹੁੰਦਾ। ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਵਾਸ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ; ਸੱਚ, ਯਜ, ਤਪ, ਦਾਨ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਜੋ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਨਾ ਲੈਣਾ, ਦਾਨ ਕਰਨਾ, ਅਧਿਐਨ, ਪਾਠ; ਗਿਆਨ, ਧਨ, ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਚੰਗੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ, ਰੋਗ-ਰਹਿਤਤਾ—ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਹਨ। ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਹੈ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਸੁਖ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਯਜ, ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਦਾਨ—ਜੋ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਨੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਧਰਮ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੀਕਾਰਨਾ—ਇਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕੇ ਮਹਾਨ ਜਾਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਨਾ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਹੈ, ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ। ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣਾ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਵੈਸ਼ ਦੀ ਉਪਜੀਵਿਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਇਆ।