ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਰੋਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਵਿਧਤਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੌਦਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਸਗ੍ਰਹ ਛੰਦ, ਸ੍ਰਕਸ੍ਰਾ ਅਤੇ ਵਸੁਸ਼ੈਲ ਛੰਦ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਮਣਿਗੁਣ ਗਰੁੱਪ ਮਾਲਿਨੀ ਛੰਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਨਮਾ ਛੰਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਸੁਸਵਰ, ਨਜਉ, ਭਜਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਦ੍ਰਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਲ੍ਹਾ, ਸਯਉ ਅਤੇ ਨਨਉ—ਜੋ ਅਠ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਰਉ ਅਤੇ ਮਯਉ—ਜੋ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸ਼ਰਕਰੀ ਛੰਦ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਖੰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਗਜ, ਜ੍ਰੰਭਿਤਾ, ਭ੍ਰਣਨਾ ਅਤੇ ਨਗਉ, ਨਜਭਜਰਾ, ਵਾਣਿਨੀ ਅਤੇ ਗਹ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿੰਗਲਾ ਛੰਦ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਰਸਰੁਦ੍ਰ ਨਾਲ ਸ਼ਿਖਰੀਣੀ ਛੰਦ, ਯਮਉ ਅਤੇ ਨਸਭਲਾ, ਗੁਰੂ; ਵਸੁਗ੍ਰਯਤੀ ਛੰਦ, ਪૃਥਵੀ, ਜਸਉ ਅਤੇ ਜਸਯਲਾ, ਗੁਰੂ ਹਨ। ਦਸ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ ਵੰਸ਼ਪਤ੍ਰ ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਭ੍ਰੌਨਭਾ ਲਘੁ ਹੈ; ਛੇ ਵੇਦਾਸ਼ਵ ਨਾਲ, ਹਰਿਣੀ ਛੰਦ, ਨਸਮਾ ਅਤੇ ਰਸਲਾ, ਗੁਰੂ ਹਨ। ਮੰਦਾਕ੍ਰਾਂਤਾ ਛੰਦ, ਛੇ ਨਾਗ, ਮਭਨਾ ਅਤੇ ਤਤਗਾ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਨਰਡਟਕ, ਨਜਭਜਾ, ਜਲਉ ਅਤੇ ਗੋ ਵੀ ਛੰਦ ਹਨ। ਸਪਤਰਤਵ ਛੰਦ, ਕੋਕਿਲ, ਕਮਤਯਸ਼ਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ; ਭੂਤਰਤਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ ਨਾਲ, ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ, ਮਤਉ, ਨਯਉ ਅਤੇ ਯਯਉ, ਧ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਰਸਰਤਵ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ, ਯਮਉ, ਨਸਉ ਅਤੇ ਰਉ ਨਾਲ ਮੇਘਵਿਸ੍ਫੂਰਜਿਤ ਛੰਦ, ਰਗਉ; ਸ਼ਾਰਦੂਲਵਿਕਰੀਡਿਤ, ਮਹ, ਸੂਰਯਸ਼ਵ, ਸਜਸਤ, ਅਤੇ ਸਤਗਉ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਤਿਧ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਦਾ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਤੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਤ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਰਤੁ ਨਾਲ, ਸੁਵਦਨਾ, ਭ੍ਰਉ, ਮਨਉ ਅਤੇ ਯਭਲਾ, ਗੁਰੂ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਤ ਛੰਦ, ਰਜਉ, ਰਜਉ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਰਜਉ, ਗੋ ਅਤੇ ਲਹ, ਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਸੱਤਾਂ ਨਾਲ, ਸਨਗਧਰਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਮਨਭਨੈਸਤ੍ਰਿਯੈ। ਦਿਗਰਕ ਨਾਲ, ਭਦ੍ਰਕ ਛੰਦ, ਭ੍ਰਉ, ਨ੍ਰਉ, ਨਰਨਾ ਅਤੇ ਗੋ, ਜਿਵੇਂ ਰੂਪ ਹੈ; ਨਜਉ, ਭਸ਼ਵਾਸ਼ਵ, ਲਲਿਤਾ, ਜਭਉ ਅਤੇ ਜਭਲਗਾ, ਛੰਦ ਹਨ। ਮੱਤਾਕ੍ਰੀੜਾ ਅਤੇ ਅੱਠ ਬਾਣਾ ਅਤੇ ਦਸ, ਮਉ, ਤਨਉ ਅਤੇ ਨਨਉ; ਨਲਉ ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਛਿੰਨਾ ਨੂੰ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਅਰਕ, ਭਤਉ, ਤਨਵੀ, ਨਸਭਾ ਅਤੇ ਭਨਯਾ ਗਣ; ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੈਰ, ਬਾਣਾ, ਸ਼ਰ, ਵਸੁਸ਼ੈਲਾ, ਭਮਉ ਅਤੇ ਸਭਉ। ਨਉ, ਨਉ ਅਤੇ ਗੋ—ਅਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ; ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ, ਵਸਵੀ, ਈਸ਼, ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ ਮਮਤਨੈ, ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤ ਛੰਦ। ਨਨਰਸ ਅਤੇ ਲਘੁ ਨਾਲ, ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕ ਛੰਦ; ਛੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਸਾ, ਬਾਣਾ, ਮੋਨਾ ਅਤੇ ਛੇ ਸਗਗਾ ਗਣ। ਚੰਡਾ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਪਾਤ, ਦੰਡਕ, ਨਉ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਰਾ; ਰਾਫੇ, ਵ੍ਰਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਿਆਲਾ, ਜੀਮੂਤਾ ਆਦਿ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ 'ਸਸਸਲਗਾ' ਅਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਾ ਕਹਾਂਉਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਭਉ, ਭਗਗਾ, ਦ੍ਰੁਤਮਧਿਆ, ਅਤੇ ਭਭਉ, ਭਗਉ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਗਹ' ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਥਾਂ 'ਨਜਉ', 'ਜਯਉ', ਅਤੇ 'ਗਣਉ' ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਗਹ' ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਭਉ', 'ਭੋ', 'ਗਗਉ', ਅਤੇ 'ਗਣਾ'। ਅਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਤਜਉ', 'ਰੋ', ਅਤੇ 'ਗਹ'; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਮਸਉ', 'ਜਗਉ', ਅਤੇ 'ਗਰੁਹ'। 'ਭਦ੍ਰਵੀਰਾਟਕੇਤੁਮਤੀ' ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਸਜਉ' ਹੈ। 'ਸਗਉ' ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ, 'ਭ੍ਰਉ', 'ਨਗਗਾ', ਅਤੇ 'ਆਖ੍ਯਾਨਕੀ'; ਫਿਰ, ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਤਉ', 'ਜੋ', 'ਗਗਉ'। ਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਪਾਦੇ', 'ਜਟਜਾ', ਅਤੇ ਦੋ 'ਗੁਰੂਕਾ'। 'ਵਿਪਰੀਤਾਖ੍ਯਾਨਕ' ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਜਸ', 'ਤਜਉ', 'ਗਗਉ'; 'ਤਤਉ', 'ਜਗਉ' ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ; 'ਗਹ' ਪਿੰਗਲਾ ਦੁਆਰਾ ਉਲਲੇਖਿਤ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ, 'ਪੁਸ਼ਪਿਤਾਗ੍ਰਾ', 'ਨਨਉ', 'ਰਯਉ'; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ, 'ਨਜਉ', 'ਜਰਉ', ਅਤੇ 'ਗਹ'—ਇਹ 'ਵੈਤਾਲੀਆ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਛੰਦ 'ਅਪਰਵਕਤ੍ਰ' ਅਤੇ 'ਔਪਛੰਦਸਿਕਾ' ਹੈ। 'ਵਾਂਮਤੀ' 'ਰਜਰਾ' ਹੈ; ਜੋੜੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਜਰਜਾ' ਅਤੇ 'ਰਗਉ' ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। 'ਆਪੀੜਾ' ਨੂੰ 'ਸਰਵਲਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਕਲਿਕਾ' ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਅੱਖਰ; ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਅਰਕਜਾ'; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਲਵਲੀ', ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਠ ਅੱਖਰ। ਜਦੋਂ ਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਅੱਠ ਅੱਖਰ ਹੋਣ, ਉਹ 'ਅਮ੍ਰਿਤਧਾਰਾ' ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। (ਚੌਂ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਛੰਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਉ' ਅਤੇ 'ਸਲਉ'; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਨਸਜਾ' ਅਤੇ 'ਗੋ'; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਭਨਭਾ' ਅਤੇ 'ਗਹ'; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਸਾ' ਅਤੇ 'ਜਗਉ'। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, 'ਸੌਰਭਕ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਰਨਉ', ਅਤੇ 'ਭਗਉ'। 'ਲਲਿਤਾ' 'ਅਦਗਤਾ' ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਨਨਉ', ਅਤੇ 'ਸਸਉ'। ('ਉਦਗਤਾ' ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) 'ਉਪਸਥਿਤ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ': ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ', 'ਮਸਉ', ਅਤੇ 'ਜਭਉ'; ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ 'ਗਉ'; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਸਨਜਰਾ', 'ਗਹ', ਅਤੇ 'ਨਨਉ'; ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ 'ਨਉ', 'ਨਜਉ', ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੈਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ 'ਘਰਉ' ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ; ਛੰਦ 'ਨਉ', 'ਸਨਉ', ਅਤੇ 'ਨਸਉ' ਹੈ। 'ਆਰਸ਼ਭ' ਵਿੱਚ 'ਤਜਰਾ' ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; 'ਤਜਰਾ' ਨੂੰ 'ਸ਼ੁੱਧਵੀਰਾਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ('ਉਪਸਥਿਤ' ਅਤੇ 'ਪ੍ਰਚੁਪਿਤਾ' ਦਾ ਅਧਿਆਇ ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਜਿਹੜੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਸਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ 'ਦਸ਼ਧਰਮਾ' ਆਦਿ ਗਾਥਾ ਰੂਪ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ 'ਗੋ', ਫਿਰ 'ਲਹ', ਫਿਰ 'ਪਰਤੁਲਯੋ', ਫਿਰ 'ਪੂਰਵਗਹ'। ਜੇ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਸਮਾਨ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 'ਲਹ'; ਅਧੇ ਵਿੱਚ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰੂਹ'। ਉਲਟ ਕ੍ਰਮ 'ਪ੍ਰਤਿਲੋਮਗੁਣ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਲਹ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ 'ਏਕ' ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ; ਜੇ ਸ਼ੂਨਯ ਹੋਵੇ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਇੰਨੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੁਣਾ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਘਟਾ ਕੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨਤਾ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੂਰਨਤਾ; ਮੇਰੁ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਵਿਛਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਗੋਲ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਂਗਲ ਤੇ ਫਿਰ ਲੰਬਕਾਰੀ; ਉਸੇ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ, ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਕੇ ਇਕੱਲਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਇਹ ਛੰਦ ਦਾ ਮੂਲ ਤੱਤ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਹਰਿ ਦੇ ਗੁਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਅਾਸ ਅਤੇ ਸ਼ੌਨਕ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੇਦਕ ਕਰਮ ਕਰੇ; ਜੇ ਵੇਦਕ ਕਰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਸਮਾਰਤ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ, ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਰਹਿਣੀ-ਸਹਿਣੀ ਬਾਰੇ ਸੁਚੱਜੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।