ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਾਰੇ ਪੂਰੇ ਆਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਣਸਈ ਨਾਲ ਛੰਦ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਲਾਮੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਨੌ ਮਹ ਛੰਦ ਉਹ ਮਾਤਾ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚਾ ਜਣਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਤੀ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮਉ ਜਗਉ ਇਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਣਵਾ ਮਨਯਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਯੂਰਸਾਰਿਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਰਜਾ ਅਤੇ ਰਗਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੁਕਮਵਤੀ ਭਮਉ ਸਗਉ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ 'ਮਾ', 'ਭਾ', 'ਗਾ' ਦੇ ਸੁਰ ਮਿਲ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, 'ਗਾ', 'ਵੀ', 'ਇੰਦਰ' ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 'ਜਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਗੁਪਪੂਰਵਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੰਦ, ਜੋ ਉਪਜਾਤੀ ਤੇ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਮੁਖੀ, ਨਜਜਾ, ਅਤੇ ਲਗਉ ਹਨ; ਭਭਭਾ ਅਤੇ ਗਉ ਡੋਧਕਾ ਹਨ; ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮਤਤਾ ਅਤੇ ਗਗਉ ਹਨ। ਜਲ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀਤਾ ਮਮਤਾ ਗਗਉ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਭਤਉ ਅਤੇ ਨਨਗਾ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਮਗਨਾ ਅਤੇ ਗੋ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਲਈ ਨਾਮਿਤ ਹਨ; ਰਥੋਧਾਤਾ ਅਤੇ ਅਰਣਉ ਰਲਗਾਃ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਰਣਭਾ ਗਗਉ ਹਨ। ਵ੍ਰਤਾ, ਨਨਉ, ਸਗਉ ਅਤੇ ਗਹ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਰਜਰਾ ਅਤੇ ਲਗਉ ਸ਼ੇਨਿਕਾ ਹਨ; ਜਸਤਾ ਅਤੇ ਗਉ ਸ਼ਿਖੰਡਿਤਾ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਮਹਾਨ ਪਿੰਗਲਾ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਿਤ ਹੈ। ਰਨਉ, ਭਸਉ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਵਰਤਮਾ ਵੰਸ਼ਸਥਾ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਤਉ ਅਤੇ ਜਰਉ ਦੇ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਜਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਵੰਸ਼ਾ ਵੇਦਸੈਸਟੋਟਕਾ ਹਨ; ਨਭਉ ਅਤੇ ਭਰਉ ਦ੍ਰੁਤਵਿਲੰਬਿਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਟਾ ਨਨਉ ਅਤੇ ਮਯਉ ਹਨ। ਵਸੁਵੇਦਾ ਛੰਦ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਨਯਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਨਰਰਾ ਦੁਆਰਾ। ਉਹ ਛੰਦ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਤਰਗਵੀਣੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਜਸਉ ਹਨ। ਭੁਜੰਗ-ਪ੍ਰਯਾਤਾ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਹਨ; ਮਣਿਮਾਲਾ ਪ੍ਰਯੰਵਦਾ ਅਤੇ ਨਭਜਰੈ, ਤੇ ਤਯਉ, ਤਯਉ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਗੁਹਵਕਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਸਨਨਿਦ੍ਰਾ ਲਲਿਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਭਉ ਤੇ ਜਰਉ; ਉਜ੍ਵਲਾ, ਮਾਪਵਾਰ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਸਜਸਸੈ, ਨਨਉ ਤੇ ਭਰਉ ਨਾਲ ਹੈ। ਮਮਉ ਅਤੇ ਯਯਉ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਯਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਭਉ ਅਤੇ ਸਮਉ, ਜਲਧਰਮਾਲਾ ਅਤੇ ਅਭਧਿਆ ਦੇ ਨਾਲ, ਵੀ ਯਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਉ, ਤਤਉ ਅਤੇ ਗਹ ਕਸ਼ਮਾਵ੍ਰਤਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਯਤੀ ਹੈ; ਪ੍ਰਹਰਸ਼ਿਨੀ ਮਨਉ, ਜਰਉ ਅਤੇ ਗਹ ਨਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਤੀ ਹੈ। ਜਭਉ, ਸਜਉ ਅਤੇ ਗਹ ਰੁਚਿਰਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਤੀ ਹੈ; ਮੱਤਮਯੂਰ, ਮਤਯਾਃ ਅਤੇ ਸਗਉ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਤੀ ਦੇਵ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਮੰਜੁਭਾਸਿਨੀ ਸਜਸਾ ਅਤੇ ਜਗਉ ਹੈ; ਸੁਨੰਦਿਨੀ ਸਜਸਾ ਅਤੇ ਮਗਉ ਹੈ; ਨਨਉ, ਤਤਉ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਗਹ, ਸੱਤ ਰਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਤੀ ਹੈ। ਅਸੰਬਾਧਾ, ਮਤਨਸਾ ਅਤੇ ਗਗਉ ਦੇ ਨਾਲ, ਯਤੀ ਬਾਣਾ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਨਨਰਾਃ ਲਘੁਗੁਰੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਨਉ, ਭਨਉ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਕਾ ਲਗਉ ਵੀ ਹਨ; ਵਸੰਤਤਿਲਕਾ, ਸਿੰਹੋਨਤਾ ਅਤੇ ਤਭਜਾ ਜਗਉ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਭਜਉ, ਸਨਉ ਅਤੇ ਗਗਾਵਿੰਦੁ ਵਦਨਾਥਾ ਅਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ਰਮ ਹਨ; ਨਰਨਾ, ਰਲਗਾਃ ਅਤੇ ਪਾਦੇ, ਸ਼ਰਕਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਚੌਦਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਚੰਦਰਮਾਂ ਦੀ ਕਿਰਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ; ਰਸਗ੍ਰਹਾ ਛੰਦ, ਸ੍ਰਕਸਰਾ, ਅਤੇ ਵਸੁਸ਼ੈਲਾ ਛੰਦ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ। ਮਣਿਗੁਣ ਸਮੂਹ ਮਾਲਿਨੀ ਛੰਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਨਮਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਵਸੁਸਵਰਾ ਛੰਦ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਜਉ, ਭਜਰਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਦਰਕ ਵੀ। ਇਲਾ, ਸਯਉ, ਅਤੇ ਨਨਉ—ਜੋ ਵੀ ਅਠ ਚਿਤ੍ਰਲੇਖਾ ਨੋਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ; ਮਰਉ ਅਤੇ ਮਯਉ—ਜੋ ਵੀ ਐਸਾ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਰਕਰੀ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਾ ਤੋਂ, ਖੰ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਗਜ, ਅਤੇ ਜ੍ਰੰਭਿਤਾ, ਭਰਨਨਾ ਅਤੇ ਨਗਉ; ਨਜਭਜਰਾ, ਵਾਣਿਨੀ, ਅਤੇ ਗਹ, ਪਿੰਗਲਾ ਛੰਦ ਅੱਠ ਦੇ ਨਾਲ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਿਖਰਿਨੀ ਛੰਦ, ਯਮਉ, ਅਤੇ ਨਸਭਲਾ, ਗੁਰੂ; ਵਸੁਗ੍ਰਯਤੀ ਛੰਦ ਪૃਥਵੀ, ਜਸਉ ਅਤੇ ਜਸਯਲਾ, ਗੁਰੂ। ਦਸ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ, ਵੰਸ਼ਪਤ੍ਰਾ ਛੰਦ, ਭਰੌਨਭਾ ਲਗੁ; ਛੇ ਵੇਦਾਸ਼ਵਾ, ਹਰਿਨੀ ਛੰਦ, ਨਸਮਾ ਅਤੇ ਰਸਲਾ, ਗੁਰੂ। ਮੰਦਾਕ੍ਰਾਂਤਾ ਛੰਦ, ਛੇ ਨਾਗ, ਮਭਨਾ, ਅਤੇ ਤਤਗਾ, ਗੁਰੂ; ਨਰਡਟਕਾ, ਨਜਭਜਾ, ਜਲਉ, ਅਤੇ ਗੋ ਵੀ ਛੰਦ ਹਨ। ਸਪਤਰਤਵਾ ਛੰਦ, ਕੋਕਿਲਾ, ਅਤੇ ਕਮਤਯਸ਼ਟੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਭੂਤਰਤਵਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਕੁਸੁਮਿਤਲਤਾ, ਮਤਉ, ਨਯਉ, ਅਤੇ ਯਯਉ, ਧ੍ਰਿਤੀ। ਰਸਰਤਵਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਾ, ਯਮਉ, ਨਸਉ, ਅਤੇ ਰਉ, ਮੇਘਵਿਸਫੂਰਜਿਤਾ ਛੰਦ, ਰਗਉ; ਸ਼ਾਰਦੂਲਵਿਕ੍ਰੀਡਿਤਾ, ਮਹ, ਸੂਰਿਆਸ਼ਵਾ, ਸਜਸਤਾਅ ਅਤੇ ਸਤਗਉ। ਜੋ ਛੰਦ ਅਤਿਧ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕ੍ਰਿਤੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤ ਅਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਰਤੁ, ਸੁਵਦਨਾ, ਭਰਉ, ਮਨਉ, ਅਤੇ ਯਭਲਾ, ਗੁਰੂ। ਵ੍ਰਤਾ ਛੰਦ, ਰਜਉ, ਰਜਉ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਰਜਉ, ਗੋ, ਅਤੇ ਲਹ, ਕ੍ਰਿਤੀ; ਤਿੰਨ ਸੱਤਾਂ, ਸਨਗਧਰਾ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਅਤੇ ਮਨਭਨੈਸ੍ਤ੍ਰਿਆਇ। ਦਿਗਰਕਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਭਦਰਕਾ ਛੰਦ, ਭਰਉ, ਨਰਉ, ਨਰਨਾ, ਅਤੇ ਗੋ, ਰੂਪ ਅਨੁਸਾਰ; ਨਜਉ, ਭਸ਼ਵਾਅਸ਼ਵਾ, ਲਲਿਤਾ, ਜਭਉ, ਅਤੇ ਜਭਲਗਾ, ਛੰਦ ਹੈ। ਮੱਤਾਕ੍ਰੀਡਾ ਅਤੇ ਅਠ ਬਾਣਾ ਅਤੇ ਦਸ, ਮਉ, ਤਨਉ, ਅਤੇ ਨਨਉ; ਨਲਉ ਅਤੇ ਗੁਰੂ, ਵਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਛਿੰਨਾ ਸੰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਅਸ਼ਵਾ ਅਤੇ ਅਰਕ, ਭਤਉ, ਤਨਵੀ, ਨਸਭਾ, ਅਤੇ ਭਨਯਾ, ਗਣ; ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੈਰ, ਬਾਣਾ, ਸ਼ਰਾ, ਵਸੁਸ਼ੈਲਾ, ਭਮਉ, ਅਤੇ ਸਭਉ। ਨਉ, ਨਉ, ਅਤੇ ਗੋ—ਅਤਿਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਤਕ੍ਰਿਤੀ ਛੰਦ; ਵਸਵੀ, ਈਸ਼ਾ, ਅਸ਼ਵਾ, ਅਤੇ ਮਮਤਨੈ, ਭੁਜੰਗਵਿਜ੍ਰੰਭਿਤਾ ਛੰਦ। ਨਨਰਸ ਅਤੇ ਲਗੁ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਪਵਾਹਾਖ੍ਯਕਾ ਛੰਦ; ਛੇ ਗੁਹਾ ਅਤੇ ਰਸਾ, ਬਾਣਾ, ਮੋਨਾ, ਅਤੇ ਛੇ ਸਗਗਾ, ਗਣ। ਚੰਡਾ ਛੰਦ, ਪ੍ਰਪਾਤਾ, ਡੰਡਕਾ, ਨਉ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਰਾ; ਰਾਫੇ, ਵ੍ਰਿਧਾਂਤਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵਿਆਲਾ, ਜੀਮੂਤਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ। ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਸਸਸਲਗਾ ਅਣਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਪਚਿਤ੍ਰਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਭਉ, ਭਗਗਾ ਦ੍ਰੁਤਮਧਿਆ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਭਉ, ਭਗਉ। ਅਣਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਗਹ' ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਹੋਰਥਾਂ 'ਨਜਉ', 'ਜਯਉ', ਅਤੇ 'ਗਣਉ' ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਗਹ' ਅਣਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ ਹੈ; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਭਉ', 'ਭੋ', 'ਗਗਉ', ਅਤੇ 'ਗਣਾ'; ਅਣਸਮਾਨ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਤਜਉ', 'ਰੋ', ਅਤੇ 'ਗਹ'; ਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਮਸਉ', 'ਜਗਉ', ਅਤੇ 'ਗਰੁਹ'। 'ਭਦਰਵਿਰਾਟਕੇਤੁਮਤੀ' ਅਣਸਮਾਨ ਛੰਦ ਵਿੱਚ 'ਸਜਉ' ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰਾਂ, ਗਣਾਂ, ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਦ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਹਰ ਇੱਕ ਛੰਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਲਾਭ, ਰਸ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।