ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ, ਜਿਥੇ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਵਿਧਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਵਾ, ਮਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਤ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ, ਨਲਉ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ; ਵਿਸ਼ਲੋਕਾ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ, ਨਵਾਸਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣਾ ਛੰਦ ਵਿਚ ਅੱਠ ਅਤੇ ਨੌਂ, ਲਾ ਚਿਤ੍ਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਮਾਨ ਮਾਤਰਾ ਨਿਯਮਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਾਕੁਲਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਮਾਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਲਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾ ਪਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਰਧ ਵਿੱਚ ਅਠਾਈ ਲਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਲਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੰਜਾ ਦੇ ਉਲਟਣ ਨਾਲ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਗ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਆਖਰੀ ਪਦ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਲਾ; ਦੋਨਾਂ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਾਈ ਲਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਮਾਤਰਾ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਚੁਕੀ; ਹੁਣ ਸੂਤ ਜੀ ਅੱਖਰ-ਆਧਾਰਿਤ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼੍ਰੀਰੁਕਥ gena ਹੈ; ਉਤਯੁਕਥਾ ਇਸਤਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹਨ; mo ਇਸਤਰੀ, ro ਹਿਰਣੀ, ਮਧਿਆ magau, ਕਨਿਆ pratiṣṭhā ਹੈ। Bho gau ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ, tayau ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; nayā ਅਤੇ ਬਾਲ-ਲਲਿਤਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਮਸਗਈ ਅਤੇ ਮਦਲੇਖਾ ਵਿਦ੍ਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਭਉ gau citrapadā ਹੈ, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲਾ mamau gagau ਹੈ। ਮਾਣਵਕਾ ਭਾਟਤਲਗਾ ਹੈ, mnau gau haṃsaruta ਵਜੋਂ ਯਾਦ; ਸਮਾਨਿਕਾ, ਰਜਗਲਾ, ਜਰਲਾ, gaḥ pramāṇikā; ਇਹਨਾਂ ਦੋ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਧੀ anuṣṭup ਛੰਦ ਹੈ। ਰਣਸਈ ਨਾਲ, halamukhī; nau maḥ ਜਣਨ ਵਾਲੀ ਲਈ, ਇਹ bṛhatī ਛੰਦ ਹੈ, smau jagau ਇਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਣਵਾ manayagai ਹੈ, mayūrasāriṇī ਬਣਦੀ ਹੈ; ਰਜਾ ਅਤੇ ਰਗਾ ਨਾਲ, rukmavatī bhamau sagau ਹੈ। ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲਾਈਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, 'ਮਾ', 'ਭਾ', 'ਗਾ' ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜੋੜੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, 'ਗਾ', 'ਵੀ', 'ਇੰਦਰ' ਅਤੇ 'ਜਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ Gupapūrvikā ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੰਦ, upajāti ਦੇ ਅੰਤ ਨਾਲ, Sumukhī, Najajā, Lagau ਹਨ; Bhabhabhā ਅਤੇ Gau Dodhaka, Śālinī Matatā ਅਤੇ Gagau ਹਨ। ਜਲ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ Mamatā Gagau ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; Śrībhatau ਅਤੇ Nanagā ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। Maganā ਅਤੇ Go ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਲਈ ਨਾਂ ਹਨ; Rathoddhata ਅਤੇ Arṇau Ralagāḥ ਹਨ, Svāgata ਅਤੇ Ranabhā Gagau। Vṛttā, Nanau, Sagau, ਅਤੇ Gaḥ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਹਨ; Rajarā ਅਤੇ Lgau Śyenikā, Jasatā ਅਤੇ Gau Śikhaṇḍita; Triṣṭubh ਛੰਦ ਮਹਾਨ Piṅgala ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਿਤ ਹੈ। Ranau, Bhasau, Candravartma Vaṃśastha ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, Jatau ਅਤੇ Jarau; ਫਿਰ Jarā ਅਤੇ Indravaṃśā Vedasaistoṭaka ਹਨ; Nbhau ਅਤੇ Bhrau Drutavilambita, Puṭa Nanau ਅਤੇ Mayau ਹਨ। Vasuveda ਵਿਸ਼੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ Nayanā Nanararā ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਛੰਦ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਜਲ ਵਾਂਗ ਚਲਦੀ ਹੈ, Stragviṇī ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ jasau। Bhujaṅgaprayāta ਛੰਦ ਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; Maṇimālā Prayaṃvadā ਅਤੇ Nabhajrai, Tayau, Tayau ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। Guhavaktra ਨਾਲ, Sannidrā Lalitā ਹੈ, Tabhau ਅਤੇ Jarau; Ujjvalā ਮਾਪੇ ਅੱਖਰਾਂ ਅਤੇ Sajasasai, Nanau ਅਤੇ Bharau ਹੈ। Mamau ਅਤੇ Yayau Vaiśvadevī ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ Yati ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; Mabhau ਅਤੇ Samau Jaladharamālā ਅਤੇ Abdhya ਨਾਲ ਵੀ Yati ਹੈ। Nau, Tatau, ਅਤੇ Gaḥ Kṣamāvṛtta ਹਨ, ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਸ ਨਾਲ Yati; Praharṣiṇī Manau, Jrau, ਅਤੇ Gaḥ, ਦਸ ਅਗਨੀ ਨਾਲ Yati। Jabhau, Sajau, ਅਤੇ Gaḥ Rucirā ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ Yati; Mattamayūra, Matayāḥ ਅਤੇ Sagau, Yati ਦੇਵ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ। Mañjubhāṣiṇī Sajsā ਅਤੇ Jgau; Sunandinī Sajasā ਅਤੇ Magau; Nanau, Tatau, Candrikā Gaḥ, ਸੱਤ ਰਸਾਂ ਨਾਲ Yati। Asambādhā, Matanasā ਅਤੇ Gagau, Yati ਬਾਣਾ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ; Nanarāḥ Laghuguru, ਅਤੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ Aparājitā ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। Nanau, Bhanau, ਅਤੇ Praharaṇakalikā Lagau ਵੀ ਹਨ; Vasantatilakā, Siṃhonnatā, ਅਤੇ Tabhjā Jagau Guru ਹਨ। Bhajau, Sanau, ਅਤੇ Gagāvindu Vadanātha ਅਤੇ Sukeśaram ਹਨ; Naranā, Ralagāḥ, ਅਤੇ Pāde, Śarkarī ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਦ੍ਹਾਂ-ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਚੰਦ੍ਰਕਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ; ਰਸਗ੍ਰਹਾ, sraksrā, vasuśaila ਛੰਦ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਨ। Maṇiguṇa ਸਮੂਹ mālinī ਛੰਦ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, nanamā ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; vasusvara ਛੰਦ ਵੀ, najau, bhajrā, prabhadraka ਵੀ। Elā, sayau, nanau—ਜੋ ਵੀ ਅੱਠ citralekhā ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ; marau ਅਤੇ mayau—ਜੋ ਵੀ, ਇਹ śarkarī ਛੰਦ ਹੈ। Svarā ਤੋਂ, khaṃ, vṛṣabha, gaja, jṛmbhita, bhrananā ਅਤੇ nagau; najabhajarā, vāṇinī, ਅਤੇ gaḥ, piṅgala ਛੰਦ ਅੱਠ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ। Rasarudra ਨਾਲ, śikhariṇī ਛੰਦ, yamau, nasabhalā, guru; vasugrayati ਛੰਦ pṛthvī, jasau, jasayalā, guru। ਦਸ ਨੋਟਾਂ ਨਾਲ, vaṃśapatra ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ, bhraunnabhā laghu; ਛੇ vedāśva ਨਾਲ, hariṇī ਛੰਦ, nasamā, rasalā, guru। Mandākrānta ਛੰਦ, ਛੇ ਨਾਗ, mabhanā, tatagā, guru; nardaṭaka, najabhajā, jalau, go ਵੀ ਇੱਕ ਛੰਦ ਹੈ। Saptartva ਛੰਦ, kokila, kamatyaṣṭi ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ; bhūtartva ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ, kusumitalatā, mtau, nyau, yayau, dhṛti। Rasartva ਅਤੇ ਅਸ਼ਵ, yamau, nsau, rau, meghavisphūrjita ਛੰਦ, ragau; śārdūlavikrīḍita, maḥ, sūryaśva, sajsatā, stagau। Atidhṛti ਛੰਦ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਫਿਰ kṛti ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤ ਅਸ਼ਵ ਅਤੇ rtu ਨਾਲ, suvadanā, bhrau, manau, yabhalā, guru। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਮਾਤਰਾ, ਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸਨਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਛੰਦ-ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।