ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਰ੍ਯਾ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਇਉਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ 'ਯ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ, 'ਜਉ' ਚਪਲਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ 'ਸਜਘਨਾ' ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਰ੍ਯਾ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਇਹ ਗੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉਪਗੀਤੀ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਦਗੀਤੀ ਛੰਦ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਰ੍ਯਾਗੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰੂ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਤਿਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਛੇ ਕਲਾ, ਜੁੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਅੱਠ ਕਲਾ, ਪਰ ਇਹ ਲਗਾਤਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਸਮਾ ਛੰਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੇ ਆਧਾਰਤ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਗੁਰੂ' ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ 'ਯ' ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਔਪਚੰਦਸਿਕਾ ਛੰਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਦਗਉ ਛੰਦ ਨੂੰ ਆਪਾਤਲਿਕਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਅੰਤਿਕਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ 'ਲ' ਹਰ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦੀਚਿਆ ਛੰਦ ਅਣਗੌਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਚਿਆ ਛੰਦ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਉਦੀਚਿਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਯੁਗਮਪਾਦ ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਮੁਖੜਾ 'ਨ' ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਗਣ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਥਿਆ ਛੰਦ ਦਾ ਮੁਖੜਾ 'ਜ' ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਓਹੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸਮੇ, 'ਨ' ਅਤੇ 'ਚਪਲਾ' ਵਿੱਚ ਵਿਪੁਲਾ ਸੱਤਵੇਂ ਲਘੂ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੈਤਵ ਵਿੱਚ ਮਰਉ ਤੇ ਤਉ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ 'ਤਤ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰ, ਅਚਲ-ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵਾ, ਮਲਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ, ਨਲਉ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਵਿਸ਼ਲੋਕਾ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਦੁੱਗਣੀ, ਨਵਾਸਿਕਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਣਾ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਤੇ ਨੌਂ, 'ਲ' ਚਿਤ੍ਰਾ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪਦਾਕੁਲਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਛੰਦ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। 'ਲ' ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੈਰ ਵਿੱਚ 'ਲ' ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਅਠਾਈਂ 'ਲ' ਦੂਜੇ ਪੈਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੀਹ 'ਲ' ਚੋਟੀ 'ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਖੰਜਾ ਦੇ ਉਲਟਣ ਨਾਲ ਇਹ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਗ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ, ਆਖਰੀ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ 'ਲ' ਹਨ; ਸਤਾਈਂ 'ਲ' ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਸੋਹਣੇ ਹਨ। ਮਾਤਰਾ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋ ਗਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਛੰਦ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੀਰੁਕਥਾ ਨੂੰ ਗੇਨਾ ਜਾਣੋ। ਉਤਿਉਕਥਾ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹਨ। 'ਮੋ' ਇਸਤ੍ਰੀ, 'ਰੋ' ਮਿਰਗ, 'ਮਧਿਆ' ਮਗਉ, 'ਕਨਿਆ' ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਹੈ। 'ਭੋ ਗਉ' ਪੰਗਤਿ ਛੰਦ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਚਕਾਰ ਪਤਲਾ ਤੇ ਅਚੂਕ ਯਾਦ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਨਯਾ ਤੇ ਬਾਲ-ਲਲਿਤਾ ਨਾਲ ਇਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਛੰਦ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮਸਗਈ ਤੇ ਮਦਲੇਖਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। 'ਭਉ ਗਉ' ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲਾ 'ਮਮਉ ਗਗਉ' ਹੈ। ਮਾਣਵਕਾ 'ਭਾਟਤਲਗਾ' ਹੈ, 'ਮਨਉ ਗਉ' ਹੰਸਰੁਤਾ ਹੈ; ਸਮਾਨਿਕਾ, ਰਜਗਲਾ, ਜਰਲਾ, ਗਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਛੰਦ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਰਣਸਈ ਨਾਲ ਹਲਮੁਖੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; 'ਨਉ ਮਹ' ਬਾਲਕਾ ਲਈ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਤੀ ਛੰਦ ਹੈ, 'ਸਮਉ ਜਗਉ' ਇਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਣਵਾ 'ਮਨਯਗਈ' ਹੈ, 'ਮਯੂਰਸਾਰੀਣੀ' ਬਣਦੀ ਹੈ; ਰਜਾ ਤੇ ਰਗਾ ਨਾਲ ਰੁਕਮਵਤੀ 'ਭਮਉ ਸਗਉ' ਹੈ। ਪੰਗਤਿ ਛੰਦ ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, 'ਮ', 'ਭ', 'ਗ' ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨਭਾਵਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, 'ਗ', 'ਵੀ', 'ਇੰਦ੍ਰ', ਤੇ 'ਜ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗੁਪਪੂਰਵਿਕਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੰਦ, ਉਪਜਾਤੀ 'ਤੇ ਖਤਮ, ਸੁਮੁਖੀ, ਨਜਜਾ, ਲਗਉ ਹਨ; ਭਭਭਾ ਤੇ ਗਉ ਡੋਢਕਾ ਹਨ, ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮਤਤਾ ਤੇ ਗਗਉ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਕਰਨਾ 'ਮਮਤਾ ਗਗਉ' ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਭਤਉ ਤੇ ਨਨਗਾ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਗਨਾ ਤੇ ਗਉ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਲਈ ਹਨ; ਰਥੋੱਧਤਾ ਤੇ ਅਰਣਉ ਰਲਗਾਹ ਹਨ, ਸ੍ਵਾਗਤ ਤੇ ਰਣਭਾ ਗਗਉ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਤਾ, ਨਨਉ, ਸਗਉ, ਤੇ ਗਹ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਰਜਰਾ ਤੇ ਲਗਉ ਸ਼ੇਨਿਕਾ ਹਨ, ਜਸਤਤਾ ਤੇ ਗਉ ਸ਼ਿਖੰਡਿਤਾ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਮਹਾਨ ਪਿੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਿਤ ਹੈ। ਰਣਉ, ਭਸਉ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਵਰਤਮਾ ਵੰਸ਼ਸਥਾ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਤਉ ਤੇ ਜਰਉ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਜਰਾ ਤੇ ਇੰਦਰਵੰਸ਼ਾ ਵੇਦਸੈਸਟੋਟਕ ਹਨ; ਨਭਉ ਤੇ ਭਰਉ ਦ੍ਰੁਤਵਿਲੰਬਿਤਾ ਹਨ, ਪੁਟਾ ਨਨਉ ਤੇ ਮਯਉ ਹੈ। ਵਸੁਵੇਦਾ ਛੁਟਕਾਰਾ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਨਯਨਾ ਹੈ, ਨਨਰਰਾ ਨੇ ਐਸਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਛੰਦ ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਤ੍ਰਗਵੀਣੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਚਤੁਰ ਜਸਉ ਹਨ। ਭੁਜੰਗਪ੍ਰਯਾਤ ਛੰਦ ਚਾਰ ਲਾਈਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਮਣਿਮਾਲਾ ਪ੍ਰਯੰਵਦਾ, ਨਭਜਰੈ, ਤੇ ਤਯਉ, ਤਯਉ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਹਾਵਕਤ੍ਰਾ ਨਾਲ, ਸਨਨਿਦ੍ਰਾ ਲਲਿਤਾ ਹੈ, ਤਭਉ ਤੇ ਜਰਉ ਹਨ; ਉੱਜਵਲਾ ਨਾਪੀ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਸਜਸਸਈ ਨਾਲ, ਨਨਉ ਤੇ ਭਰਉ ਹੈ। ਮਮਉ ਤੇ ਯਯਉ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵੀ ਹਨ, ਪੰਜਾਹ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਭਉ ਤੇ ਸਮਉ, ਜਲਧਰਮਾਲਾ ਤੇ ਅਬਧਿਆ ਨਾਲ, ਇਹ ਵੀ ਯਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਉ, ਤਤਉ, ਤੇ ਗਹ ਕ੍ਸ਼ਮਾਵ੍ਰਿਤਾ ਹਨ, ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਸ ਨਾਲ ਯਤੀ; ਪ੍ਰਹਰਸ਼ਿਨੀ ਮਨਉ, ਜਰਉ, ਤੇ ਗਹ ਹੈ, ਦਸ ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ। ਜਭਉ, ਸਜਉ, ਤੇ ਗਹ ਰੁਚਿਰਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਚਾਰ ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ; ਮੱਤਮਯੂਰ, ਮਤਯਾਹ ਤੇ ਸਗਉ ਨਾਲ, ਦਿਵਿਆ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਾਲੀ ਯਤੀ ਹੈ। ਮੰਜੁਭਾਸ਼ਿਨੀ ਸਜਸਾ ਤੇ ਜਗਉ ਹੈ; ਸੁਨੰਦਿਨੀ ਸਜਸਾ ਤੇ ਮਗਉ ਹੈ; ਨਨਉ, ਤਤਉ, ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾ ਗਹ, ਸੱਤ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਯਤੀ ਹੈ। ਅਸੰਬਾਧਾ ਮਤਨਸਾ ਤੇ ਗਗਉ ਨਾਲ, ਬਾਣਾ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਾਲੀ ਯਤੀ ਹੈ; ਨਨਰਾਹ ਲਘੁਗੁਰੂ ਹੈ, ਤੇ ਸਵਰਾਂ ਨਾਲ ਅਪਰਾਜਿਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਨਉ, ਭਨਉ, ਤੇ ਪ੍ਰਹਰਣਕਲਿਕਾ ਲਗਉ ਵੀ ਹਨ; ਵਸੰਤਤਿਲਕਾ, ਸਿੰਹੋਨ੍ਨਤਾ, ਤੇ ਤਭਜਾ ਜਗਉ ਗੁਰੂ ਹਨ। ਭਜਉ, ਸਨਉ, ਤੇ ਗਗਾਵਿੰਦੁ ਵਦਨਾਥ ਤੇ ਸੁਕੇਸ਼ਰਮ ਹਨ; ਨਰਨਾ, ਰਲਗਾਹ ਤੇ ਪਾਦੇ, ਸ਼ਰਕਰੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਅੰਗ, ਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਵਿਵਸਥਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਜੋ ਕੇ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ।