ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੇ, ਕਾਲੇ, ਲਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਚਤੁਰ, ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ, ਕਰਤਾਰ, ਹੋਸ਼ਿਆਰ, ਬਹੁਤ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਲਿੰਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਹਨ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਲਿੰਗ ਹਨ। ਜੋ ਖਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਡਿਗਦੇ ਹਨ, ਸਭ, ਸੰਸਾਰ, ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਘੱਟ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ—ਇਹ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਲਿੰਗ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਫਿਰ, Ḍatara, Ḍatama, Nema, Tvaḥ, Sama, Simetara, Pūrva, Adhara, Dakṣiṇa ਅਤੇ Uttarāvara—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ਲਿੰਗ ਹਨ। Para ਅਤੇ Antara ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਪਰ yat, tat, kim, ਅਤੇ adas ਇਹ ਨਪੁੰਸਕਲਿੰਗ ਹਨ। yuṣmat, asmat, tat—ਇਹ ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਤੇਜਾ ਪੁਰਖ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਵਚਨ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ, ਦੋ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨੰਬਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਣੋਤੀ (ਸੁਣਦਾ ਹੈ), ਜੁਹੋਤੀ (ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ), ਜਹਾਤੀ (ਛੱਡਦਾ ਹੈ), ਅਤੇ ਦਧਾਤੀ (ਰੱਖਦਾ ਹੈ)—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਹਨ। ਦਿਪ੍ਯਤੀ (ਚਮਕਦਾ ਹੈ), ਸਤੂਯਤੀ (ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ), ਪੁਤ੍ਰੀਯਤੀ (ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ), ਧਨੀਯਤੀ (ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ), ਤ੍ਰੁਟਯਤੀ (ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ), ਮ੍ਰਿਯਤੇ (ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਚਿਫ਼ੀਸ਼ਤੀ (ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਨਿਨੀਸ਼ਤੀ (ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਦੀ ਇੱਛਾ)—ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ 'ਸਭ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ, ਸਭ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਵਿਸ਼ਵ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਪੂਰਵ, ਪੂਰਵਾ, ਪੂਰਵਸਮਾਤ, ਪੂਰਵਸਮਿਨ, ਪੂਰਵ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਾਟਿਆਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਸਮਝਾਇਆ। ਹੁਣ ਸੂਤ ਜੀ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਲਛਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਰਿਆ ਛੰਦ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇਹ ਹਨ: ਟਵਸ਼ਟਾ ਨਾਮਕ ਗਰੁੱਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੀਬ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ। ਛੇਵੇਂ ਅੱਖਰ 'ਤੇ ਜੋ ਜਾਂ ਨਲੌ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ, ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰ, ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪ ਤੇ ਚਰਣ ਠੀਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਪੁਲਾ ਅੱਗ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ 'ਯ' ਹੋਣਾ, 'ਜੌ' ਚਪਲਾ ਹੈ, ਚਰਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ; ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਜਘਨਾ—ਇਹ ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਆਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਗੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਪਗੀਤੀ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਤੋਂ, ਉਦਗੀਤੀ ਅਦਲ-ਬਦਲ ਨਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਰਿਆਗੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੋਤੀਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਜੇ ਅਜੀਬ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਛੇ ਕਲਾ, ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਸਮਾ ਆਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਦੋ 'ਯ' ਅੰਦਰਲੇ ਪਾਸੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਔਪਚੰਦਸਿਕਾ ਛੰਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਦਗਉ ਨੂੰ ਆਪਾਤਲਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਕਸ਼ਿਨਾਂਤਿਕਾ; ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦੂਜੇ ਲਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਹਰ ਚਰਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦੀਚਯਾ ਛੰਦ ਅਣਸਮਾਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚਯਾ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਚੌਥੇ ਚਰਣ ਵਿੱਚ ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਉਦੀਚਯਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਰਣ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਯੁਗਮਪਾਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਚਰਣ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਮੁੱਖ 'ਨਾ' ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਚੌਥੇ ਚਰਣ ਵਿੱਚ ਗਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਥਿਆ ਮੁੱਖ 'ਜ' ਨਾਲ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ। ਉਸਮੇ, ਨਾ, ਅਤੇ ਚਪਲਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਪੁਲਾ ਸੱਤਵੀਂ ਲਘੁ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵਿੱਚ, ਸੈਤਵਾ ਵਿੱਚ ਮਰੌ ਅਤੇ ਤੌ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਤਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਨ। ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰ, ਅਚਲ-ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਵਾ, ਮਲਾ ਆਦਿ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜੋ, ਨਲੌ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ; ਵਿਸ਼ਲੋਕਾ ਚਾਰ ਵਾਰੀ ਜਾਂ ਦੋ ਗੁਣਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਨਵਾਸਿਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਾਣਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਤੇ ਨੌ, ਲਾ ਚਿਤਰਾ ਹੈ, ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਬਣੀ; ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਨਿਯਮਿਤ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਦਾਕੁਲਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਰਾ ਰਹਿਤ ਛੰਦ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ; ਲਾ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ; ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਾ ਚਰਣ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਅਠਾਈ ਲਾ ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਤੀਹ ਚੋਟੀ ਵਿੱਚ, ਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਖੰਜਾ ਦੇ ਉਲਟ ਨਾਲ ਇਹ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਗ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ, ਆਖਰੀ ਵਿੱਚ ਬੱਤੀ ਲਾ; ਸਤਾਈ ਲਾ ਦੋਵੇਂ ਚਰਣਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਦਰ। ਮਾਤਰਾ ਛੰਦ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਅੱਖਰਕ ਛੰਦ ਦੱਸੇ ਜਾਣਗੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਸ਼੍ਰੀਰੁਕਥ ਨੂੰ ਜੇਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਤਯੁਕਥਾ ਇਸਤ੍ਰੀਲਿੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹਨ; ਮੋ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਰੋ ਮਿਰਗ, ਮਧਿਆ ਮਗਉ, ਕੰਯਾ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ। ਭੋ ਗਉ ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ, ਤਯਉ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਯਾ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਲਲਿਤਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਮਸਗਈ ਅਤੇ ਮਦਲੇਖਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਭਉ ਗਉ ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਵਿਦ੍ਯੁਨਮਾਲਾ ਮਮਉ ਗਗਉ ਹੈ। ਮਾਣਵਕ ਭਾਟਲਗਾ ਹੈ, ਮਨੌ ਗਉ ਹੰਸਰੁਤ ਵਾਂਗ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਨਿਕਾ, ਰਜਗਲਾ, ਜਰਲਾ, ਗਹ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸ਼ਟੁੱਪ ਛੰਦ ਹੈ। ਰਣਸੈ ਨਾਲ ਹਲਮੁਖੀ, ਨੌ ਮਹ਼ ਬਾਲ-ਜਨਨੀ ਲਈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਤੀ ਛੰਦ ਹੈ, ਸਮੌ ਜਗਉ ਇਸ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਣਵਾ ਮਨਯਗਈ ਹੈ, ਮਯੂਰਸਾਰਿਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਰਜਾ ਤੇ ਰਗਾ ਨਾਲ, ਰੁਕਮਵਤੀ ਭਮੌ ਸਗਉ ਹੈ। ਪੰਕਤੀ ਛੰਦ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਵਜੋਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ 'ਮਾ', 'ਭਾ', ਅਤੇ 'ਗਾ' ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 'ਗਾ', 'ਵੀ', 'ਇੰਦਰ', ਅਤੇ 'ਜਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗੁਪਪੂਰਵਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਛੰਦ, ਉਪਜਾਤੀ ਤੇ ਖਤਮ, ਸੁਮੁਖੀ, ਨਜਜਾ ਅਤੇ ਲਗਉ ਹਨ; ਭਭਭਾ ਅਤੇ ਗਉ ਡੋਢਕਾ ਹਨ, ਸ਼ਾਲਿਨੀ ਮਤਤਾ ਅਤੇ ਗਗਉ। ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਮਮਤਾ ਗਗਉ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸ਼੍ਰੀਭਤਉ ਅਤੇ ਨਨਗਾ ਪੰਜ ਜਾਂ ਛੇ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮਗਨਾ ਅਤੇ ਗਉ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਲਈ ਨਾਮਿਤ ਹਨ; ਰਥੋਧਾਤਾ ਅਤੇ ਅਰਨਉ ਰਲਗਾਹ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਰਣਭਾ ਗਗਉ। ਵ੍ਰਿਤਾ, ਨਨੌ, ਸਗਉ ਅਤੇ ਗਹ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ; ਰਜਰਾ ਅਤੇ ਲਗਉ ਸ਼ੇਨਿਕਾ, ਜਸਤਾ ਅਤੇ ਗਉ ਸ਼ਿਖੰਡਿਤਾ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁੱਭ ਛੰਦ ਮਹਾਨ ਪਿੰਗਲ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮਿਤ ਹੈ। ਰਣਉ, ਭਸਉ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਵਰਤਮਾ ਵੰਸ਼ਸਥ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਤਉ ਅਤੇ ਜਰਉ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਜਰਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਵੰਸ਼ਾ ਵੇਦਸੈਸਟੋਟਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਭਉ ਅਤੇ ਭਰਉ ਦ੍ਰੁਤਵਿਲੰਬਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੁਟਾ ਨਨੌ ਤੇ ਮਯਉ ਹਨ। ਵਸੁਵੇਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਜੋ ਖਿੜਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨਯਨਾ ਨਾਮਿਤ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਨਰਰਾ ਨੇ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਿੰਗਾਂ, ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।