ਇੱਕ ਵਾਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੀਆਂ ਗੂੜ੍ਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਾਡੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੁੱਗੀ ਦੀ ਛਾਂ, ਛਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਉਹੀ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਛੇ ਸੰਯੋਗਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਰਮਧਾਰਯ, ਦ੍ਵਿਗੁ, ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ ਤਤਪੁਰੁਸ਼। ਇਹ ਵਿਭਾਗ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਭੇੜਿਆਂ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ; ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਅਤੇ ਅਵਯਯੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅੱਗੇ, ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਜ, ਆਰੋਪਣ, ਦ੍ਵੰਦਵ, ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਅਤੇ ਤੱਧਿਤ ਰੂਪ—ਪਾਂਡਵ, ਸ਼ੈਵ, ਬ੍ਰਾਹਯ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ—ਇਹ ਵੀ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵ, ਅੱਗ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਰਿਸ਼ਟੁ, ਸਵਯੰਭੂਵ, ਪਿਤਾ—ਇਹ ਵਿਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਹੜੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਗਾਂ, ਬਲਦ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। 'ਹਲ' ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ—ਘੋੜਾ, ਜੁਆ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਮਾਸਖਾਣ, ਹਿਰਣ ਦੀ ਕਿਸਮ; ਆਤਮਾ, ਰਾਜਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਰਸਤਾ, ਪੁਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਹਮਨ-ਹੰਤ, ਅਤੇ 'ਹਲ'—ਇਹ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਫਿਰ, ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੂ, ਪਿਸਾਬ, ਵੀਰਯ, ਮਧ, ਤੇਲ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਜੰਗਲ, ਪਾਣੀ, ਹੱਡੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਕਰਮ, ਘੀ, ਸਰੀਰ, ਅੱਗ, ਵਿਸ਼, ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਪਤਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦਰਿਆ, ਕਿਸਮਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਧਰਤੀ, ਅਤੇ ਵਧੂ—ਇਹ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਭੌਂ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ, ਗਾਂ, ਭੈਣ, ਮਾਂ—ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਹਨ; ਬੋਲੀ, ਖੂਨ, ਦਿਸ਼ਾ, ਗੁੱਸਾ, ਨੌਜਵਾਨੀ, ਕੁਲ੍ਹੇ—ਇਹ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਸੁਰਗ, ਦਿਨ, ਵਰਖਾ, ਸੋਮਾ, ਉਸ਼ਨਿਕ ਛੰਦ—ਇਹ ਗੁਣ, ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਫੈਦ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਚਤੁਰ, ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਕਰਤਾ, ਬੁਧਿਮਾਨ, ਬਹੁਤ, ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਸੱਚਾ, ਸੱਪ, ਅੱਗ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ; ਜੋ ਖਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਡਿਗਦੇ ਹਨ, ਸਭ, ਸੰਸਾਰ, ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਘੱਟ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਡਟਰ, ਡਟਮਾ, ਨੇਮਾ, ਤਵਹ, ਸਮਾ, ਸਿਮੇਤਰਾ; ਪੂਰਵ, ਅਧਰਾ, ਦੱਖਣਾ, ਉਤਰਾ-ਵਾਰਾ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਪਰਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਯਤ, ਤਤ, ਕਿਮ, ਅਤੇ ਅਦਸ—ਇਹ ਨਪੁੰਸਕ ਹਨ; ਯੁਸ਼ਮਤ, ਅਸਮਤ, ਤਤ—ਇਹ ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਤੇ ਤੀਜਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ, ਦੋ, ਆਦਿ, ਸਭ ਸੰਖਿਆ; ਸ਼੍ਰਣੋਤੀ (ਸੁਣਦਾ), ਜੁਹੋਤੀ (ਹਵਨ ਕਰਦਾ), ਜਹਾਤੀ (ਛੱਡਦਾ), ਦਧਾਤੀ (ਰੱਖਦਾ) ਵੀ। ਦੀਪ੍ਯਤੀ (ਚਮਕਦਾ), ਸਤੂਯਤੀ (ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੁੰਦੀ), ਪੁਤਰੀਯਤੀ (ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਧਨੀਯਤੀ (ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਤ੍ਰੁਟਯਤੀ (ਟੁੱਟਦਾ), ਮ੍ਰਿਯਤੇ (ਮਰਦਾ), ਚਿਚੀਸ਼ਤੀ (ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਨਿਨੀਸ਼ਤੀ (ਆਗੂ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ)—ਇਹ ਕਰਮ ਹਨ। ਸਭ ਖੜੇ ਹਨ, ਸਭ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਖਤਮ; ਸਭ ਦੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ। ਪੂਰਵ, ਪੂਰਵਾ, ਪੂਰਵਸਮਾਤ, ਪੂਰਵਸਮਿਨ, ਪੂਰਵ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਸਿਰਫ ਨਾਮ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਟਯਾਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ, ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਰਿਆ ਛੰਦ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਇਹ ਹਨ—ਤਵਸ਼ਟਾ ਸਮੂਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਅਕਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ; ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਾਂ ਨਲੌ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀ ਮਾਤਰਾ; ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾ; ਤਿੰਨ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪੈਰ ਠੀਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਪੁਲਾ ਅੱਗ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੱਧ ਵਿੱਚ, ਦੂਜਾ ਯ; ਜੌ ਕਪਲਾ ਹੈ, ਪੈਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ; ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਜਘਨਾ; ਇਹ ਆਰਿਆ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਆਰਿਆ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ; ਜੇ ਗੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਉਪਗੀਤੀ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਉਦਗੀਤੀ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਰਿਆਗੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹੈ; ਇਹ ਗੋਤਿਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ; ਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਕਲਾ, ਜੁੜੇ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ, ਲਗਾਤਾਰ ਨਹੀਂ; ਸਮਾ ਆਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਯ ਅੰਦਰ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਔਪਚੰਦਸਿਕਾ ਛੰਦ ਹੈ। ਭਾਦਗਉ ਨੂੰ ਆਪਾਤਲਿਕਾ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਦੱਖਣਾਂਤਿਕਾ; ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦੂਜਾ ਲਾ, ਸਭ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਦੀਚਿਆ ਛੰਦ ਅਸਮਾਨ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਚਿਆ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅੱਖਰ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਉਦੀਚਿਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ, ਯੁਗਮਪਾਦਾ ਪੈਰ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਪੈਰ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹੱਸਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਇਸ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ 'ਨਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਚੌਥੇ ਪੈਰ ਵਿੱਚ ਗਣ; ਪਾਥਿਆ ਚਿਹਰਾ 'ਜ' ਨਾਲ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ। ਉਸਮੇ, ਨਾ, ਅਤੇ ਕਪਲਾ, ਵਿਪੁਲਾ ਸੱਤਵੇਂ ਲਘੁ; ਸਭ ਵਿੱਚ, ਸੈਤਵਾ 'ਮਰੌ' ਅਤੇ 'ਤੌ', ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋ 'ਤਤ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰ, ਅਚਲ-ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਹਨ। ਨਵਾ, ਮਲਾ, ਅਤੇ ਆਖਰੀ 'ਜੋ', 'ਨਲੌ', ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ; ਵਿਸ਼ਲੋਕਾ ਚਾਰ ਵਾਰੀ, ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ, ਨਵਾਸਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਣਾ ਵਿੱਚ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਨੌ, 'ਲਾ' ਚਿਤਰਾ, ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰ; ਬਰਾਬਰ ਮਾਤਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ, ਇਹ ਪਦਾਕੁਲਕਾ ਹੈ। ਮਾਤਰਾ ਰਹਿਤ ਛੰਦ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ; 'ਲਾ' ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ; ਭਾਰੀ ਅੱਖਰ ਹਮੇਸ਼ਾ 'ਲਾ' ਪੈਰ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਅੱਠ-ਵੀਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅਠਾਈ 'ਲਾ'; ਤੀਜੀ ਵਿੱਚ ਤੀਹ 'ਲਾ', ਖੰਜਾ ਦੇ ਉਲਟਣ ਨਾਲ। ਅਨੰਗ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ, ਆਖਰੀ ਵਿੱਚ ਬਤੀ 'ਲਾ'; ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਾਈ 'ਲਾ', ਦੋਵੇਂ ਸੁੰਦਰ। ਮਾਤਰਾ ਛੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਅੱਖਰ ਛੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: 'ਸ਼੍ਰੀਰੁਕਥ' ਨੂੰ 'ਗੇਨਾ' ਜਾਣੋ; ਉਤਯੁਕਥਾ, ਦੋ ਭਾਰੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ, ਔਰਤ ਹੈ; 'ਮੋ' ਔਰਤ, 'ਰੋ' ਹਿਰਣ, 'ਮਧਿਆ' ਮਗਉ, 'ਕਨਿਆ' ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ। 'ਭੋ ਗਉ' ਪੰਕਤੀ ਹੈ, ਵਿਚਕਾਰ ਪਤਲਾ, 'ਤਯਉ' ਵਾਂਗ; 'ਨਯਾ' ਅਤੇ 'ਬਾਲ-ਲਲਿਤਾ' ਨਾਲ, ਇਹ ਗਾਯਤਰੀ ਛੰਦ ਹੈ। 'ਮਸਗਈ' ਅਤੇ 'ਮਦਲੇਖਾ' ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਨਵਾਨ ਉਸ਼ਨਿਕ ਛੰਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; 'ਭਉ ਗਉ' ਚਿਤ੍ਰਪਦਾ, 'ਵਿਦਯੁਨਮਾਲਾ' 'ਮਮਉ ਗਗਉ' ਹੈ। 'ਮਾਣਵਕਾ' 'ਭਾਟਤਲਗਾ' ਹੈ, 'ਮਨੌ ਗਉ' 'ਹੰਸਰੁਤਾ' ਵਾਂਗ; 'ਸਮਾਨਕਾ', 'ਰਜਗਲਾ', 'ਜਰਲਾ', 'ਗਹ' 'ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਾ' ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਨਾਲ, ਹੋਰ ਵਿਵਸਥਾ 'ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ' ਛੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਰੂਪ, ਵਿਭਾਗ, ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ।