ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪਾਂ—ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਜ ਆਦਿ—ਉਹਨਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯਤਾ, ਇੱਛਾ, ਕਰਣਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਰਨਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਲਈ, ਸੰਹਿਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਾਂਗਾ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਲ' ਅੱਖਰ ਸੇਵਾ, ਲਾਂਗਲੀਸ਼ਾ, ਮਨੀਪਯਾ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਤਵਲਕਾਰ, ਰਣਾਰਣਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਣਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਤਵਲਕਾਰ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਠੰਡੀ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ; ਸੈਂਦਰੀ ਅਤੇ ਸੌਕਾਰਾ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਧੂ ਦਾ ਆਸਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਹੈ; ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ 'ਲਾ' ਪ੍ਰਤਯਾ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲਵਣ ਨੇਤਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਾਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਗਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦਾ ਘਰ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਚਤੁਰ ਹਨ। ਇਹ ਛੇ ਘੋੜੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪਤਰੇ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਾਣੀ, ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪੱਕਦਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਢੱਕਦੇ ਹੋ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗਰਜ ਦਾ ਸੁਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਲੇਟਦੇ ਹੋ, ਭਾਵੇਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਕੌਣ ਕਠਿਨਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ, ਕੌਣ ਫਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ? ਕੌਣ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ, ਕੌਣ ਮਰਯਾਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਕੌਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਚਾਰਿਤ ਹੈ? ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਜਾ, ਮਿੱਤਰ!" ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਗੀਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਧੂੰਏ ਦਾ ਮਾਲਕ ਵੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂਦਾ। ਝੋਪੜੀ ਦੀ ਛਾਂ, ਛਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਛੇ ਸਮਾਸ: ਕਰਮਧਾਰਯ, ਦ੍ਵਿਗੁ, ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ ਤਤਪੁਰੁਸ਼। ਜੋ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਹੈ, ਭੇੜਿਆਂ ਦਾ ਡਰ, ਅਤੇ ਉਹ ਧਨ। ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੀ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਯੀ। ਅਵਸਥਾ, ਆਰੋਪ—as stated; ਦ੍ਵੰਦਵ, ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁਸ਼। ਤੱਧਿਤ ਰੂਪ: ਪਾਂਡਵ, ਸ਼ੈਵ, ਬ੍ਰਾਹਯ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਆਦਿ। ਦਿਵ੍ਯ, ਅਗਨਿ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਰਿਸ਼ਟੁ, ਸ੍ਵਯੰਭੂ, ਪਿਤਾ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਂ, ਸਾਂਡ, ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼—ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਨਹੀਂ। 'ਹਲ' ਅੰਤ: ਘੋੜਾ, ਜੂਆ, ਧਰਤੀ, ਪਵਨ, ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਨ-ਜਾਤੀ। ਆਤਮਾ, ਰਾਜਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਰਸਤਾ, ਪੂਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਹਮ-ਘਾਤੀ, ਅਤੇ 'ਹਲ'। ਮਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਵੀਰਯ, ਸ਼ਹਦ, ਤੇਲ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਜੰਗਲ, ਪਾਣੀ, ਹੱਡੀਆਂ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਵਸਤੂਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਇਸਤਰੀ ਹਨ। ਕਰਮ, ਘੀ, ਸਰੀਰ, ਅਗਨਿ, ਵਿਸ਼, ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਪਤਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਨਦੀ, ਭਾਗ, ਸਮ੍ਰਿਧੀ, ਧਰਤੀ, ਵਧੂ—ਇਹ ਵੀ ਇਸਤਰੀ। ਭੌਂ, punarjanma, ਗਾਂ, ਭੈਣ, ਮਾਂ—ਇਹ ਇਸਤਰੀ ਹਨ। ਵਾਣੀ, ਖੂਨ, ਦਿਸ਼ਾ, ਗੁੱਸਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ, ਨਿੱਭ, ਇਹ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਹਨ। ਸਵਰਗ, ਦਿਨ, ਵਰਖਾ, ਸੋਮਾ, ਉਸ਼ਨਿਕ ਛੰਦ—ਇਹ ਗੁਣ, ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਹਨ; ਮੈਂ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ। ਸਫੈਦ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਿੰਡ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ, ਚਤੁਰ, ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਕਰਤਾ, ਬੁਧਿਮਾਨ, ਅਨੇਕ, ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼ ਹਨ। ਸੱਚਾ, ਸੱਪ, ਅਗਨਿ—ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼; ਜੋ ਖਾਣਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਡਿੱਗਦੇ, ਸਭ, ਵਿਸ਼ਵ, ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਘੱਟ, ਦੂਜਾ—ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼। ਡਟਰਾ, ਡਟਮਾ, ਨੇਮਾ, ਤ੍ਵਹ, ਸਮਾ, ਸਿਮੇਤਰਾ; ਪੂਰਵ, ਅਧਰਾ, ਦਕਸ਼ਿਨਾ, ਉਤਰਾਵਰਾ—ਇਹ ਪੁਰੁਸ਼। ਪਰਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਾ ਵੀ; ਯਤ, ਤਤ, ਕਿਮ, ਅਦਸ—ਇਹ ਨਪੁੰਸਕ; ਯੁਸ਼ਮਤ, ਅਸਮਤ, ਤਤ—ਪਹਿਲਾ, ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ—ਦ੍ਵਿਵਚਨ। ਇੰਝ, ਥੋੜੇ, ਦੋ ਆਦਿ, ਸਭ ਗਿਣਤੀਆਂ; ਸ਼੍ਰਣੋਤੀ (ਸੁਣਦਾ), ਜੁਹੋਤੀ (ਹਵਨ ਕਰਦਾ), ਜਹਾਤੀ (ਤਿਆਗਦਾ), ਦਧਾਤੀ (ਰੱਖਦਾ)। ਦੀਪ੍ਯਤੀ (ਚਮਕਦਾ), ਸਤੂਯਤੀ (ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ), ਪੁਤ੍ਰੀਯਤੀ (ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਧਨੀਯਤੀ (ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਤ੍ਰੁਟਯਤੀ (ਟੁੱਟਦਾ), ਮ੍ਰਿਯਤੇ (ਮਰਦਾ), ਚਿਚੀਸ਼ਤੀ (ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ), ਨਿਨੀਸ਼ਤੀ (ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ)। ਸਭ ਖੜੇ, ਸਭ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ, ਸਭ ਅੰਤ; ਸਭ ਦੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ—ਵਿਸ਼ਵ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ। ਪੂਰਵ, ਪੂਰਵਾ, ਪੂਰਵਸਮਾਤ, ਪੂਰਵਸਮਿਨ, ਪੂਰਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਤੋਂ ਦੱਸੇ; ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਾਟਿਆਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਵਿਵਰਣ ਦਿੱਤਾ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਰਿਆ ਛੰਦ ਦੇ ਲਕੜਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ: ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਸਮੂਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਂ ਤੇ ਨਹੀਂ; ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜਾਂ ਨਲੌ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ; ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਾ; ਤਿੰਨ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਦ ਠੀਕ, ਵਿਪੁਲਾ ਅਗਨਿ ਦੇ ਪਰਸ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਿਚਕਾਰ, ਦੂਜਾ 'ਯ', ਜੌ ਕਪਲਾ, ਪਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ; ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸਜਘਨਾ; ਇਹ ਆਰਿਆ ਤੇ ਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਲਕੜ ਹਨ। ਆਰਿਆ ਦਾ ਲਕੜ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ; ਜੇ ਗੀਤੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਉਪਗੀਤੀ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਉਦਗੀਤੀ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ। ਆਰਿਆਗੀਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਗੁਰੂ; ਇਹ ਗੋਤਿਜਾਤੀ ਛੰਦ ਦੇ ਲਕੜ ਹਨ; ਜੇ ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਂ ਤੇ ਛੇ ਕਲਾ, ਜੁੜੀਆਂ ਥਾਂ ਤੇ ਅੱਠ, ਲਗਾਤਾਰ ਨਹੀਂ; ਸਮਾ ਆਧੀਨ ਨਹੀਂ, ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਵਿੱਚ ਅੰਤ ਤੇ ਗੁਰੂ। ਜਦੋਂ ਦੋ 'ਯ' ਅੰਦਰ ਹਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਅਉਪਚੰਦਸਿਕਾ ਛੰਦ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਦਗਉ ਆਪਾਤਲਿਕਾ ਜਾਣੋ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਨਾਂਤਿਕਾ ਵੀ; ਪਰਾਸ਼੍ਰਿਤ ਦੂਜਾ 'ਲਾ', ਸਭ ਪਦਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਦੀਚਿਆ ਛੰਦ ਵਿਅਕਤ, ਪ੍ਰਾਚਿਆ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ; ਪੰਜਵਾਂ ਅੱਖਰ ਚੌਥੇ ਪਦ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਦੀਚਿਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਦ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਪਦਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਤੋਂ, ਯੁਗਮਪਾਦ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਵੈਤਾਲੀਯਾ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਦ ਸੁਹਾਵਣੇ, ਹੱਸਦੇ, ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਚਿਹਰਾ 'ਨਾ' ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਚੌਥੇ ਪਦ ਵਿੱਚ ਗਣ ਹੋਵੇ; ਪਥਿਆ ਚਿਹਰਾ 'ਜ' ਨਾਲ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ। ਉਸਮੇ, 'ਨਾ' ਤੇ 'ਕਪਲਾ', ਵਿਪੁਲਾ ਸੱਤਵਾਂ ਲਘੁ; ਸਭ ਵਿੱਚ ਸੈਤਵਾ 'ਮ੍ਰੌ' ਤੇ 'ਤੌ', ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ 'ਤਤ' ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ। ਸੋਲਾਂ ਅੱਖਰ, ਅਚਲ-ਧ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ, ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਭਕਤੀ, ਲਿੰਗ, ਸੰਖਿਆ, ਸਮਾਸ, ਕ੍ਰਿਆ-ਰੂਪ, ਅਤੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਿਖਾਈ।