ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਦ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੰਹਿਤਾ ਆਦਿਕ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਡੀ ਯਾਦ ਜਾਂ ਚੇਤੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੋਈ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦੇ ਯਤਨ ਜਾਂ ਉੱਦਮ ਦੀ ਗੱਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਛੇਵੇਂ ਵਿਭਕਤੀ ਦਾ ਵਰਤਾਉ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਿਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਲਈ। ਇਹ ਮੁਢਲੇ ਰੂਪ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਨਾਮ ਅਤੇ ਧਾਤੂ। "ਭੂ" ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਧਾਤੂ ਰੂਪ ਯਾਦ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹਨ: "ਟਿਪ, ਤਸ, ਸੁ, ਝਿ" ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ (ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ) ਦੇ ਹਨ; "ਸਿਪ, ਥਸ, ਥਾ" ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਆਖਰੀ ਹਨ। "ਮਿਬ, ਵਸ, ਮਸ" ਪਰਸਮੈਪਦ ਲਈ ਹਨ, ਅਤੇ "ਪਦਾਨਾਮ" ਆਤਮਨੇਪਦ ਲਈ। "ਤਾ, ਤਾਮ, ਝਾ" ਪਹਿਲੇ ਹਨ; "ਮੱਧ, ਸਥਾ, ਸਾ, ਥਾ, ਨ੍ਧ੍ਵਮ" ਮੱਧਮ ਹਨ; ਉੱਤਮ ਆਖਰੀ ਪੁਰਖ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ "ਇਡ, ਬਹ, ਮਹਿ" ਆਦਿ ਰੂਪ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਾਤੂ "ਣਿਜ" ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰਾਂ ਵਾਂਗ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਖ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਯੁਸ਼ਮਦ" ਲਈ ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ, ਤੇ "ਅਸਮਦ" ਲਈ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਭੂ" ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਅਤੇ "ਸਨ" ਆਦਿ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ ਵੀ ਇਥੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। "ਲੜ" ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਲਈ, "ਸ੍ਮੇਨ" ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ, "ਲਙ" ਪੂਰਵ ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ, "ਲੋਟ" ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਇੱਛਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। "ਲੋਟ" ਨਿਯਮ, ਆਗਿਆ, ਸਲਾਹ, ਬੇਨਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਛਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਰੋਕ੍ਸ਼ ਕਹਿ ਕੇ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ "ਲਿਟ", ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ "ਲ਼ਟ" ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਾਨੀ ਦਾ ਕਰਮ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ "ਲੇਟ" ਇੱਛਾਰਥਕ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਸਾਰੇ ਤਿੰਨ—ਅਵਸਥਾ, ਵਿਸ਼ਯ, ਅਤੇ ਕਰਤਾ—ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। "ਤ੍ਰਿਜ" ਆਦਿ ਰੂਪ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਰਣਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਹੁਣ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦੇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। "ਲ਼" ਅੱਖਰ ਸੇਵਾ, ਲਾਂਗਲ, ਮਣੀਪਯਾ, ਗੰਗਾ ਦਾ ਪਾਣੀ, ਤਵਲਕਾਰ, ਰਣਾਰਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। "ਤਵਲਕਾਰ" ਠੰਢੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ, "ਸੈੰਦਰੀ" ਅਤੇ "ਸੌਕਾਰਾ" ਵੀ ਇੰਝ ਹਨ। ਵਿਆਹ ਲਈ ਕੁੜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ "ਲਾ" ਪ੍ਰਤਯੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। "ਲਵਣ" ਨੇਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਾਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦਾ ਘਰ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਜਾਣੋ। ਛੇ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਾਣੀ, ਉਹ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਕਦਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਢੱਕਦੇ ਹੋ, ਇੰਝ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਗੱਜਣ ਦੀ ਧੁਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਉਹ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਲੰਬੇ ਪੈਂਦੇ ਹੋ, ਭਾਵੇਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਓ। ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ, ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਕੌਣ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਕੌਣ ਫਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ? ਕੌਣ ਲੰਬਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਨਪੁੰਸਕ ਹੈ, ਕੌਣ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਕੌਣ ਇੰਝ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਦੇਵਤੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਾ, ਮਿੱਤਰ।" ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੀਤ ਦਾ ਅਤੇ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਵੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਝੋਪੜੀ ਦੀ ਛਾਂ, ਹੋਰ ਛਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹਨ। ਛੇ ਸੰਯੋਗ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਕਰਮਧਾਰਯ, ਦ੍ਵਿਗੁ, ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ ਇਹ "ਤਤਪੁਰੁਸ਼" ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ ਹੈ, ਭੇੜੀਆਂ ਦਾ ਡਰ, ਉਹ ਧਨ। ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿ ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਈ। ਅਵਸਥਾ, ਆਰੋਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ; ਦ੍ਵੰਦ, ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਤੱਧਿਤ ਰੂਪ: ਪਾਂਡਵ, ਸ਼ੈਵ, ਬ੍ਰਾਹਯ, ਬ੍ਰਹਮਤਾ ਆਦਿ। ਦੇਵੀ, ਅੱਗ, ਮਿੱਤਰਤਾ, ਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਰਿਸ਼ਟੁ, ਸਵਯੰਭੂ, ਪਿਤਾ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਂ, ਬਲਦ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ। "ਹਲ" ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲੇ: ਘੋੜਾ, ਜੋੜ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਣ। ਆਤਮਾ, ਰਾਜਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਰਸਤਾ, ਪੂਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਹਮ ਘਾਤੀ, ਅਤੇ "ਹਲ"। ਗੋਬਰ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਵੀਰਜ, ਸ਼ਹਦ, ਤੇਲ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਜੰਗਲ, ਪਾਣੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਵਸਤੂਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਕਰਮ, ਘਿਉ, ਸਰੀਰ, ਅੱਗ, ਵਿਸ਼, ਅਤੇ ਨਪੁੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਪਤਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ, ਦਰਿਆ, ਲਕੜੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਧਰਤੀ, ਤੇ ਵਧੂ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਹਨ। ਭੌਹ, ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮ, ਗਾਂ, ਭੈਣ, ਮਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਇਸਤਰੀ ਹਨ; ਬੋਲੀ, ਖੂਨ, ਦਿਸ਼ਾ, ਗੁੱਸਾ, ਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਅਤੇ ਕਮਰ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਹਨ। ਸਵਰਗ, ਦਿਨ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ, ਸੋਮਾ, ਉਸ਼ਣਿਕ ਛੰਦ—ਇਹ ਗੁਣ, ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸਤਰੀ ਹਨ। ਚਿੱਟਾ, ਕਾਲਾ, ਲਾਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਮੁਖੀ, ਸਮਝਦਾਰ, ਚਤੁਰ, ਕਮਲ ਜਨਮ, ਕਰਤਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਬਹੁਤੇ, ਚੰਗਾ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਸੱਚਾ, ਸੱਪ, ਅੱਗ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ; ਜੋ ਖਾਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਦੂਰ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਸਭ, ਸੰਸਾਰ, ਦੋਵੇਂ, ਇੱਕ ਘੱਟ, ਦੂਜਾ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਡਟਰਾ ਤੇ ਡਟਮਾ, ਨੇਮਾ, ਤ੍ਵਹ, ਸਮਾ, ਸਿਮੇਤਰਾ; ਪੂਰਵ ਅਤੇ ਅਧਰਾ, ਦੱਖਿਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾ—ਇਹ ਪੁਰਸ਼ ਹਨ। ਪਰਾ ਤੇ ਅੰਤਰ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹਨ; ਯਤ, ਤਤ, ਕਿਮ, ਅਤੇ ਅਦਸ ਨਪੁੰਸਕ ਹਨ; ਯੁਸ਼ਮਤ, ਅਸਮਤ, ਤਤ—ਇਹ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਤੇ ਤੀਜੇ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦੁਵਚਨ ਹਨ। ਇੰਝ ਹੀ, ਕੁਝ, ਦੋ ਆਦਿ, ਸਾਰੇ ਸੰਖਿਆਵਾਚਕ; "ਸ਼੍ਰਣੋਤੀ" (ਸੁਣਦਾ ਹੈ), "ਜੁਹੋਤੀ" (ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ), "ਜਹਾਤੀ" (ਛੱਡਦਾ ਹੈ), "ਦਧਾਤੀ" (ਰੱਖਦਾ ਹੈ) ਵੀ। "ਦੀਪ੍ਯਤੀ" (ਚਮਕਦਾ ਹੈ), "ਸਤੂਯਤੀ" (ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ), "ਪੁਤ੍ਰੀਯਤੀ" (ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ), "ਧਨੀਯਤੀ" (ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ), "ਤ੍ਰੁਟ੍ਯਤੀ" (ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), "ਮ੍ਰਿਯਤੇ" (ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), "ਚਿਚੀ਷ਤੀ" (ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ), "ਨਿਨੀ਷ਤੀ" (ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ)। ਸਭ ਠਹਿਰਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ, ਸਭ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਭ ਦੇ, ਸਭ ਵਿੱਚ—ਇੰਝ "ਵਿਸ਼ਵ" ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। "ਪੂਰਵ, ਪੂਰਵਾ, ਪੂਰਵਸਮਾਤ, ਪੂਰਵਸਮਿਨ, ਪੂਰਵ" ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ; ਵਿਸਥਾਰ ਕੁਮਾਰਾ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਕੇ, ਕਾਟਿਆਯਨ ਨੇ ਹੋਰ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਸਮਝਾਇਆ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਰਿਆ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਪਛਾਣਾਂ ਇਹ ਹਨ: "ਤਵਸ਼ਟ" ਨਾਮਕ ਸਮੂਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਲੱਖਣ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਨਹੀਂ; ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ "ਜੋ" ਜਾਂ "ਨਲੌ" ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਛੇਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ, ਸੱਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟਾ ਅੱਖਰ; ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ "ਸ਼ਰ" ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਤਿੰਨ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਪਦ ਠੀਕ ਹਨ, ਅਤੇ "ਵਿਪੁਲਾ" ਅੱਗ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਿਯਮ, ਲਿੰਗ, ਸੰਖਿਆ, ਕ੍ਰਿਯਾ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਛੰਦ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈਆਂ।