ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਸਮ੍ਹਿਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਉੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ।” ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ, ਜੋ ‘ṅebhyām’ ਅਤੇ ‘bhyas’ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਦੇਣ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇਚਛਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਦਾਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਦਾਤਾ ਵਿਭਕਤੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ‘ṅasi’, ‘bhyām’, ਅਤੇ ‘bhyas’ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿਛੋੜੇ ਜਾਂ ਡਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵਿਛੋੜਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਡਰ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਤੋਂ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ‘ṅas’, ‘ām’ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੂਲ ਮਾਲਕੀ ਜਾਂ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ‘ṅa’ ਅਤੇ ‘su’ ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਆਧਾਰ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਚਾਹੀਦਾ ਜਾਂ ਨਾ-ਚਾਹੀਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ‘paryupāṅ’ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ‘en’ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਂ ਸਹਿਯੋਗ, ਵੰਡ, ਪੂਰੀ ਵੰਡ, ਸਾਥ, ਘਾਟ, ਅਤੇ ਨੇੜਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਵੀ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੀ ਅਤੇ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੜਤ ਵਸਤੂਆਂ ਲਈ, ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦ indifferent action ਹੋਵੇ। ‘ਨਮਹ’, ‘ਸਵਸਤੀ’, ‘ਸਵਧਾ’, ‘ਸਵਾਹਾ’, ‘ਅਲਮ’, ‘ਵਸ਼ਟ’—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ infinitive ਜਾਂ state ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ। ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਸਾਥ, ਅਵਮਾਨ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਲਈ, ਅਤੇ ‘etair’ ਨਾਲ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਭੂ, ਰਾਜਾ, ਗਵਾਹ, ਵਾਰਸ, ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਣ ਲਈ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਕਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਰਿਆਵਾਂ, ਯਾਦ, ਯਤਨ, ਹਿੰਸਾ, ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਹੀ base form participles ਲਈ; base form ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ। ‘ਭੂ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ‘tiṅ’ ਅਤੇ ‘laḥ’ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਕਿਰਿਆ ਰੂਪ ਯਾਦ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ‘tip’, ‘tas’, ‘su’, ‘jhi’ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰੁਸ਼; ‘sip’, ‘thas’, ‘tha’ ਮਧਯਮ; ‘uttama’, ‘pūruṣa’ ਆਖਰੀ। ‘mib’, ‘vas’, ‘mas’ parasmaipada ਲਈ ਹਨ; ‘padānām’ ātmanepada ਲਈ। ‘tā’, ‘tām’, ‘jha’ ਪਹਿਲਾ; ‘madhya’, ‘sthā’, ‘sā’, ‘thā’, ‘ndhvam’ ਮਧਯਮ; ‘uttama’ ਆਖਰੀ। ‘iḍ’, ‘bah’, ‘mahi’ ਬਦਲ ਰੂਪ ਹਨ, ਅਤੇ ਧਾਤੂ ‘ṇij’ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ; ਨਾਂਵਾਂ ਲਈ ਵੀ, ਪਹਿਲਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਧਯਮ ਪੁਰੁਸ਼ ‘yuṣmad’ ਲਈ, ਉੱਚਤਮ ‘asmad’ ਲਈ; ‘ਭੂ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਤੂਆਂ, ਅਤੇ ‘san’ ਆਖਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ‘laḍ’ ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ, ‘smen’ ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ਲਈ; ‘laṅ’ ਪਿਛਲੇ, ਪਰ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ; ‘loṭ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਇਛਾ ਲਈ। ਹੁਕਮ, ਆਗਿਆ, ਸਲਾਹ, ਬੇਨਤੀ, ਇਛਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ‘loṭ’ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ optative mood ਵਰਤਮਾਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ parokṣa ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਿਛਲੇ ਸਮੇਂ ‘liṭ’; ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ‘ḻaṭ’। ਨਾ-ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਦਾਨੀ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਣ ਤੇ, ‘leṭ’ optative mood ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। perfect ਤਿੰਨ—ਸਥਿਤੀ, ਵਸਤੂ, ਕਰਤਾ—ਸਭ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘tṛj’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਣਯਤਾ, ਇਛਾ, ਕਰਣ ਅਤੇ ਨਾ-ਕਰਨ ਦੇ ਅਰਥ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਹੁਣ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ḻ’ ਅੱਖਰ ਸੇਵਾ, ‘lāṅgalīṣā’, ‘manīpayā’, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਣੀ, ‘tavalkāra’, ‘ṛṇārṇa’, ਅਤੇ ‘prārṇa’ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ‘tavalkāra’ ਠੰਢ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ; ‘saindrī’ ਅਤੇ ‘saukāra’ ਵੀ। ਵਧੂ ਦਾ ਅਸਨ ਪਿਤਾ ਲਈ ਹੈ; ‘la’ ਪ੍ਰਤਯ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਗੂ ‘lavaṇa’ ਹੈ; ਗਾਂਵਾਂ ਇਹ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਦੇਵੀ ਦਾ ਘਰ ਇੱਥੇ ਹੈ; ਇਹ ਦੋ ਚਤੁਰ ਹਨ। ਇਹ ਘੋੜੇ ਛੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਮਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪਾਣੀ, ਉਹ ਸਾਂਸਕਾਰ। ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਕਾਉਂਦਾ, ਇੱਥੇ ਪਕਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਢੱਕਦੇ ਹੋ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਤੁਸੀਂ ਗਰਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਲਿਖਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਲੇਟਦੇ ਹੋ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਦ੍ਰਿਸ਼। ਤੁਸੀਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਕੌਣ ਕਠਿਨਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ? ਕੌਣ ਫਲ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ? ਕੌਣ ਲੇਟਦਾ, ਕੌਣ ਅਸਮਰਥ, ਕੌਣ ਮਰਯਾਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੌਣ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਕੌਣ ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ? ਦੇਵਤਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: “ਜਾ, ਮਿਤ੍ਰ!” ਵਿਸ਼ਨੁ ਆਪਣੀ ਮਰਜੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਧੂੰਏ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂਦਾ। ਝੋਪੜੀ ਦੀ ਛਾਂ, ਹੋਰ ਛਾਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਨ। ਛੇ ਸੰਯੋਗ: ਕਰਮਧਾਰਯ, ਦਵਿਗੁ, ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ, ਗ੍ਰਾਮ, ਅਤੇ tatpuruṣa। ਜੋ ਬਣਾਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਲਈ, ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਡਰ, ਉਹ ਧਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਵ੍ਰੀਹੀ, ਅਤੇ ਅਵਯਯੀ। ਸਥਿਤੀ, ਆਰੋਪਣ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ; ਦਵੰਦ, ਦਿਵਯ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ। ਤੱਧਿਤ ਰੂਪ: ਪਾਂਡਵ, ਸ਼ੈਵ, ਬ੍ਰਾਹਯ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਤਾ। ਦਿਵਯ, ਅੱਗ, ਦੋਸਤੀ, ਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਰਿਸ਼ਟੁ, ਸਵਯੰਭੂ, ਪਿਤਾ। ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਗਾਂ, ਬਲਦ, ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਰਾਹੇ ਜਾਂਦੇ। ‘hal’ ਨਾਲ ਖਤਮ: ਘੋੜਾ, ਜੋੜਾ, ਧਰਤੀ, ਹਵਾ, ਮਾਸ-ਭਖਣ ਵਾਲਾ, ਹਿਰਣ-ਵਰਗ। ਆਤਮਾ, ਰਾਜਾ, ਨੌਜਵਾਨ, ਮਾਰਗ, ਪੂਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਹਮ-ਹੰਤਾ, ਅਤੇ ‘hal’। ਗੰਦਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਵੀਰਯ, ਮਧ, ਤੇਲ, ਸਾਂਸਕਾਰ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਜੰਗਲ, ਪਾਣੀ, ਹੱਡੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਇਹ ਸਭ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਕਿਰਿਆ, ਘੀ, ਸਰੀਰ, ਅੱਗ, ਜ਼ਹਿਰ, ਨਪੂੰਸਕ ਲਿੰਗ; ਪਤਨੀ, ਬੁਢ਼ਾਪਾ, ਦਰਿਆ, ਭਾਗ, ਸੁਭਾਗ, ਧਰਤੀ, ਵਧੂ—ਇਹ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਭੰਨ, punarjanma, ਗਾਂ, ਭੈਣ, ਮਾਤਾ—ਇਹ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ; ਬੋਲੀ, ਖੂਨ, ਦਿਸ਼ਾ, ਗੁੱਸਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ, ਕਮਰ—ਇਹ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਸਵਰਗ, ਦਿਨ, ਵਰਖਾ, ਸੋਮਾ, ਉਸ਼ਨਿਕ ਛੰਦ—ਇਹ ਗੁਣ, ਪਦਾਰਥ ਜਾਂ ਕਿਰਿਆ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਲਿੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਵਿਦਿਆ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵਿਭਕਤੀਆਂ, ਧਾਤੂਆਂ, ਲਿੰਗਾਂ, ਅਤੇ ਸੰਯੋਗਾਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।