ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਣਸਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਸ਼, ਸੁਵਰਣ, ਕਵਲਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਅੱਧ ਪਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਤੀ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਠ ਮਾਸ਼ਕ ਵੀ ਮਾਪਣ ਦੀ ਇਕਾਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਲ ਨੂੰ ਬਿਲਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਸ਼ਟੀ ਦੋ ਪਲ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਦੋ ਪਲ ਸਮਾਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਜਲੀ ਅਤੇ ਕੁਡਵ ਦੋਵੇਂ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਪਲ ਦੇ ਹਨ। ਅੱਠ ਪਲ ਮਿਲ ਕੇ ਅਸ਼ਟਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਾਪਣ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਇਕਾਈ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਡਵੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾ ਮਿਲ ਕੇ ਆਢਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ਾ ਨਾਮਕ ਪਾਤਰ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਚਾਰ ਆਢਕਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਲਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਪਲ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਗਾ ਵੀਹ ਪਲ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮਾਪਣ ਵਿਧੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਪਰ ਜਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮਾਪ ਦੋਹਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਭਦਰਦਾਰੁ ਇੱਕ ਦਿਵਿਆ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਤੇ ਦਾਰੁ ਨੂੰ ਦੇਵਦਾਰੁ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਠਾ ਇੱਕ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਲਦਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖ ਸਾਂਪ ਦਾ ਘੋੰਗਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਤੀ ਸੀਪੀ, ਨਖ ਨਖੁਨ, ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵੀ ਘੋੰਗਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਘ੍ਰ ਬਾਘ, ਵਿਆਘ੍ਰਨਖ ਬਾਘ ਦਾ ਨਖੁਨ, ਪੁਰਾ ਪਲੰਕਸ਼ਾ, ਤੇ ਮਹਿਸ਼ਾਕਸ਼ ਗੁਗਗੁਲੁ ਹੈ। ਰਸਾ ਪਾਰਾ, ਗੰਧਰਸਾ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ, ਸਰਜਾ ਇੱਕ ਰਾਲ, ਤੇ ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ, ਫਲਿਨੀ, ਸ਼ਿਆਮਾ ਅਤੇ ਗਉਰੀ ਚੰਗੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਕਰੰਜ ਤੇ ਨਕਤਮਾਲ, ਪੂਤਿਕਾ ਤੇ ਚਿਰਬਿਲਵ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਗਰੁ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਗਿਆਨਮਾਨਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ। ਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਸ਼ਰਣੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਤੇ ਸਿੰਧੁਵਾਰ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਮੋਰਟਾ, ਪੀਲੂਪਰਨ ਤੇ ਤੁੰਡੀ ਨੂੰ ਤੁੰਡਿਕੇਰੀਕਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮਦਨ, ਗਾਲਵ, ਬੋਧ, ਘੋਟਾ ਤੇ ਘੋਟੀ ਵੀ ਉਲਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰੰਗੁਲਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਤਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵਿਆਧਿਘਾਤ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਰਗਵਧਾ ਨੂੰ ਰਾਜਵൃਕਸ਼ ਤੇ ਰੈਵਤ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਦੰਤੀ, ਕਾਕੇੰਦੁ-ਤਿਕਤਾ, ਕੰਟਕੀ ਤੇ ਵਿਕੰਕਟਾ ਵੀ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਿੰਬ ਨੂੰ ਅਰਿਸ਼ਟ, ਪਟੋਲਾ ਨੂੰ ਕੋਲਕ, ਤੇ ਵਯਸਥਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਛਿੰਨਾ ਅਤੇ ਛਿੰਨਰੁਹਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਵਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦੰਤਯਮ੍ਰਿਤਾ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ। ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਭੂਨਿੰਬ ਤੇ ਕਾਂਡਤਿਕਤਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਹਰੀ! ਇਹ ਹਨ ਜੰਗਲੀ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਆਕਰਨ ਬਾਰੇ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼ੌਣਕ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ।" ਕੁਮਾਰ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਕਾਟਯਾਯਨ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਵਿਆਕਰਨ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 'ਸੁਪ' ਜਾਂ 'ਤਿੰਗ' ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਦ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਸੁਪ' ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ; 'ਸਵੌਜਸਹ' ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਬੋਧਨ, ਲਿੰਗ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਅਰਥਪੂਰਨ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਅਮਉਸ਼ਸਹ' ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਵੇ। 'ਟਾਭਿਆੰਭਿਸ' ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਸਾਧਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਜੋ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ 'ਙੇਭਿਆੰ' ਅਤੇ 'ਭ੍ਯਸ' ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਕ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਦਾਤਾ ਲਈ ਦਾਤਿਵ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ 'ਙਸੀ', 'ਭ੍ਯਾਮ' ਅਤੇ 'ਭ੍ਯਸ' ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਾਦਾਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਤੋਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਜਾਂਦੀ, ਮਿਲਦੀ ਜਾਂ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ, ਉੱਥੇ ਅਪਾਦਾਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ 'ਙਸ', 'ਆਮ' ਤੋਂ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੂਲ ਸਵਾਮਿਤਾ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ; 'ਙ' ਅਤੇ 'ਸੁ' ਤੋਂ ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਧਾਰ (ਲੋਕਸ) ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਧਾਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਚਾਹਿਆ ਜਾਂ ਨਾ ਚਾਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਪਾਦਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਪਰਿਉਪਾਂਗ ਨਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਅਰਥਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਦੋਂ 'ਏਨ' ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਕਿਰਿਆਵਾਚਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਹਰਾਏ ਗਏ ਕੰਮ, ਆਸਰੇ, ਵੰਡ ਜਾਂ ਪੂਰਨ ਵੰਡ, ਸਾਥ, ਘਾਟ ਤੇ ਨੇੜਤਾ—all ਇਹਨਾਂ ਲਈ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਤੇ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਯਤਨ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੜਤੂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਉਦੇਸੀ ਕਰਮ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਨਮਹ', 'ਸਵਸਤੀ', 'ਸਵਧਾ', 'ਸਵਾਹਾ', 'ਅਲਮ', 'ਵਸ਼ਟ' ਆਦਿਕ ਸ਼ਬਦ ਚੌਥੀ ਵਿਭਕਤੀ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਜਾਂ ਅਵਸਥਾ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਲਈ ਵੀ। ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਸਾਥ, ਤਿਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਲਈ, ਅਤੇ 'ਏਤੈਰ' ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਛੇਵੀਂ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਲਿਕ, ਸਾਹਿਬ, ਰਾਜਾ, ਸਾਕਸ਼ੀ, ਵਾਰਸ ਅਤੇ ਸੰਤਾਨ ਲਈ ਦੋ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਕਾਰਣ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਰਿਆ, ਯਤਨ ਵਾਲੀ 'ਕਰਨਾ' ਕਿਰਿਆ, ਹਿੰਸਾ ਜਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੇਵੀਂ ਵਿਭਕਤੀ ਕਰਤਾ ਤੇ ਕਰਮ ਲਈ, ਨਾ ਹੀ ਕਰਤਰੀ ਅਤੇ ਕਰਮਣਿ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਨਾਮ ਅਤੇ ਧਾਤੂ। 'ਭੂ' ਆਦਿ ਤੋਂ 'ਤਿੰਗ' ਅਤੇ 'ਲਹ' ਬਣਦੇ ਹਨ; ਦਸ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: 'ਤਿਪ', 'ਤਸ', 'ਸੁ', 'ਝਿ' ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ, 'ਸਿਪ', 'ਥਸ', 'ਥਾ' ਮੱਧਮ ਲਈ, ਅਤੇ 'ਉਤਤਮ', 'ਪੂਰੁਸ਼' ਆਖਰੀ ਲਈ। 'ਮਿਬ', 'ਵਸ', 'ਮਸ' ਪਰਸਮੈਪਦ; 'ਤਾਂ', 'ਤਾਮ', 'ਝ' ਪਹਿਲੇ; 'ਮਧਿਆ', 'ਸਥਾ', 'ਸਾ', 'ਥਾ', 'ਨ੍ਧ੍ਵਮ' ਮੱਧਮ; ਅਤੇ ਉਤਤਮ ਆਖਰੀ ਲਈ ਹਨ। 'ਇਡ', 'ਬਹ', 'ਮਹਿ' ਸਥਾਨੀ ਹਨ, ਤੇ ਧਾਤੂ 'ਣਿਜ' ਆਦਿ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਹਿਲਾ ਪੁਰਸ਼ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਮ ਪੁਰਸ਼ 'ਯੁਸ਼ਮਦ' ਲਈ, ਉਤਤਮ 'ਅਸਮਦ' ਲਈ ਹੈ; 'ਭੂ' ਆਦਿ ਧਾਤੂਆਂ ਤੋਂ ਰੂਪ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 'ਸਨ' ਆਦਿ ਨਾਲ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਵੀ। 'ਲੜ' ਵਰਤਮਾਨ ਲਈ, 'ਸ੍ਮੇਂ' ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ, 'ਲਂ' ਪੂਰਵ ਭੂਤਕਾਲ ਲਈ, 'ਲੋਟ' ਆਦਿ ਇੱਛਾ ਵਾਲੀ ਕਿਰਿਆ ਲਈ ਹਨ। ਆਗਿਆ ਅਤੇ ਆਨੁਮਤੀ ਲਈ 'ਲੋਟ' ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਲਾਹ, ਬੁਲਾਵਾ, ਹੁਕਮ, ਬੇਨਤੀ ਤੇ ਇੱਛਾ ਲਈ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਅਣਹੋਣੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਇੱਛਾਰਥਕ ਰੂਪ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰੋਕਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ 'ਲਿਟ', ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ 'ਲਟ' ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, 'ਲੇਟ' ਇੱਛਾਰਥਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਸਾਰੇ—ਅਵਸਥਾ, ਕਰਮ ਤੇ ਕਰਤਾ—ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਅਤੇ ਕੁਮਾਰ ਜੀ ਨੇ ਮਾਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਵਣਸਪਤੀ ਦੇ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨਾਰਥੀ ਇਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕੇ।