ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗਲੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਿੰਹਾਸਿਆ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਸਾ, ਮਾਟਰੂਕਾ ਆਦਿ ਦਵਾਈਆਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਜੀਵਕਾ, ਜੀਵਸ਼ਾਕਾ, ਕਰਬੁਰਾ ਤੇ ਸ਼ਟੀ ਵੀ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਟਫਲਾ, ਸੋਮਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾ, ਅਗਨਿਗੰਧਾ, ਸੁਗੰਧਿਕਾ; ਸ਼ਤਾਂਗਾ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਮਿੰਸਿਰ ਤੇ ਮਧੁਰਿਕਾ ਵੀ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ-ਮੂਲਾ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰ-ਆਹਵਯਾ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਯਾਸਾ, ਧਨਵਯਾਸਾ, ਦੁਸ਼ਪਰਸ਼ਾ ਤੇ ਦੁਰਾਲਭਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਕੁਚੀ, ਸੋਮਰਾਜੀ, ਸੋਮਵੱਲੀ, ਮਾਰਕਵਾ, ਕੇਸ਼ਰਾਜਾ, ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਦ-ਗਜ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਮਰਦਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਰੰਗੀ ਨੂੰ ਟਾਗਰਾ, ਇਸ ਦੀ ਨਸ ਕਲਨਾਸ਼ਾ, ਤੇ ਵਾਯਸੀ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲਾ ਨੂੰ ਬੇਲਾ, ਤੰਡੁਲੀਆ ਨੂੰ ਘਨਸਤਨਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਕਰੇਲਾ, ਤੇ ਤਿਕਤਾਲਬੂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਮਾਰਗਵਾ, ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ, ਯਾਮਿਨੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਤਭੇਦਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਮੂਤਾ ਨੂੰ ਖੁੱਡਾਕਾ ਤੇ ਦੇਵਤਾਡਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਗ੍ਰਿਧਰਨਖੀ ਤੇ ਹਿੰਗਕਾਕਾਦਨੀ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਾਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਕਰਵੀਰਾ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮਾਰਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਿੰਧੂ, ਸੈੰਧਵ ਤੇ ਸਿੰਧੂਥਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਣਿਮੰਥਾ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਖ਼ਾਰ ਤੇ ਯਵਾਗ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਯਵਖ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਰਜਿਕਾ ਤੇ ਸਰਜਿਕਾਖ਼ਾਰਾ ਦੂਜੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਕਾਸ਼ੀਸ਼ ਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕਾਸ਼ੀਸ਼ਾ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ; ਧਾਤੁਕਾਸ਼ੀਸ਼ਾ ਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੌਰਾਟਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖ਼ਾਰ ਹੈ, ਕਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਕਪਰਪਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਮਾਕਸ਼ਿਕਾ ਇੱਕ ਖਣਿਜ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਪਿਆ ਤਾਪਯੁਥਾ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾ, ਮਨਹਸ਼ਿਲਾ, ਨੇਪਾਲੀ, ਕੁਲਟੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਆਲਾ ਜਾਂ ਮਨਸਤਾਲਕਾ ਨੂੰ ਹਰਿਤਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਧਕਾ ਗੰਧਪਾਸ਼ਾਣਾ, ਰਸਾ ਪਾਰਾ, ਤਾਮਰਮੌਦੁੰਬਰਾ, ਸ਼ੁਲਬਾ ਤੇ ਮਲੇਛਮੁਖਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਦ੍ਰਿਸਾਰਾ ਤੇ ਲੋਹਕੰਜਾ ਤੇਜ਼ ਲੋਹ ਹਨ; ਮਾਕਸ਼ਿਕਾ, ਮਧੁ, ਖ਼ੌਦਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਸਰਵਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ੍ਯੇਸ਼ਠਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਕਾਂਜਿਕਾ ਤੇ ਸੁਵੀਰਕਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਸੀਤਾ, ਸਿਤੋਪਲਾ, ਮਤਸਯੰਡੀ—ਇਹ ਚੀਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਟਵਗ, ਏਲਾ, ਪਤ੍ਰਕਾ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸੁਗੰਧੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਜਾਤਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਤੁਰਜਾਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੱਪਲੀ, ਪਿੱਪਲੀ ਮੂਲ, ਚਵਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਕਾ, ਨਾਗਰਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਣਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਚਕੋਲਾ ਤੇ ਕੋਲਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹਨ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਕੰਗੁਕਾ ਹੈ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਕੋਦਰਵਾ; ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਨੂੰ ਪੁਟਾ, ਕਲਾਪਾ ਨੂੰ ਲੰਗਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੀਨਾ, ਵਰਤੁਲਾ, ਵੇਣੂ, ਪੀਚੁਕਾ, ਪਿਤਲਾ, ਚਾਕਸ਼ਾ, ਬਿਡਾਲਪਦਕਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਰਸ਼ਾ, ਸੁਵਰਨ, ਕਵਲਗ੍ਰਹਾ ਮਾਪ ਹਨ; ਅੱਧ ਪਲਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਤੀ, ਤੇ ਅੱਠ ਮਾਸ਼ਕਾ ਵੀ ਮਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਲਾ ਬਿਲਵਾ ਹੈ, ਮੁਸ਼ਟੀ ਦੋ ਪਲਾ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਦੋ ਪਲਾ; ਅੰਜਲੀ ਤੇ ਕੁਡਵਾ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਪਲਾ ਹਨ। ਅੱਠ ਪਲਾ ਇੱਕ ਅਸ਼ਟਮਾਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਾਪ ਦਾ ਮਾਪਦੰਡ ਹੈ। ਚਾਰ ਕੁਡਵਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥਾ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥਾ ਇੱਕ ਆਢ਼ਕਾ। ਕਾਸ਼ਾ ਪਾਤ੍ਰ ਵੀ ਮਾਪ ਹੈ, ਇੱਕ ਡ੍ਰੋਣਾ ਚਾਰ ਆਢ਼ਕਾ, ਇੱਕ ਤੁਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਪਲਾ, ਇੱਕ ਭਾਗਾ ਵੀਹ ਪਲਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਥਾ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਮਾਪ-ਪদ্ধਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ; ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੋਹਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਦਰਦਾਰੁ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਕੜ ਹੈ; ਦਾਰੁ ਨੂੰ ਦੇਵਦਾਰੁ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਟਾ ਦਵਾਈ ਹੈ, ਮਾਂਸੀ ਨਲਦਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ। ਸ਼ੰਖਾ ਸੰਖ ਹੈ, ਸ਼ੁਕਤੀ ਸੀਪੀ, ਨਖਾ ਨਖ; ਸ਼ੰਖਾ ਨੂੰ ਸੰਖ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾ ਬਾਘ, ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖਾ ਬਾਘ ਦਾ ਨਖ। ਪੁਰਾ ਪਲੰਕਸ਼ਾ, ਮਹਿਸ਼ਾਕਸ਼ਾ ਗੁਗਗੁਲੁ। ਰਸਾ ਪਾਰਾ, ਗੰਧਰਸਾ ਬੋਲੇ, ਸਰਜਾ ਸਰਜਾ ਰੁੱਖ ਦਾ ਗੰਧਰਸ; ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਫਲਿਨੀ, ਸ਼੍ਯਾਮਾ, ਗੌਰੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰੰਜਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਪੂਤਿਕਾ, ਚਿਰਬਿਲਵਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਗਰੁ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜ੍ਯਾਨਮਾਨਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ। ਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਸ਼ਰਣੀ, ਨਿਰਗੁੰਡਿ, ਸਿੰਧੁਵਾਰਾ; ਮੋਰਟਾ, ਪੀਲੂਪਰਨ, ਤੁੰਡੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁੰਡਿਕੇਰਿਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਦਨਾ, ਗਾਲਵਾ, ਬੋਧਾ, ਘੋਟਾ, ਘੋਟੀ—ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਚਤੁਰੰਗੁਲਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਵਿਅਧਿਘਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਆਰਗਵਧਾ ਨੂੰ ਰਾਜਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਰੈਵਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੰਤੀ, ਕਾਕੇਂਦੁ-ਤਿਕਤਾ, ਕੰਟਕੀ, ਵਿਕੰਕਤਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਹਨ। ਨਿੰਬਾ ਨੂੰ ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਪਟੋਲਾ ਨੂੰ ਕੋਲਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਯਸਥਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਚਿਨਨਾ ਤੇ ਚਿਨਨਰੁਹਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਸ਼ਾ ਤੇ ਦੰਤਯਮ੍ਰਤਾ ਗੁਡੂਚੀ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ; ਕਿਰਾਤਤਿਕਤਾ, ਭੂਨਿੰਬਾ, ਕਾਂਡਤਿਕਤਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਹਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਹਨ ਜੰਗਲੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਮ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੋ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਸ਼ੌਨਕਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ ਸੀ।” ਇਸ ਪਰ, ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਾਤਿਆਯਨ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਵਿਆਕਰਨ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੱਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕੇ। ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਸੁਪ’ ਜਾਂ ‘ਤਿੰਗ’ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਪਦ कहलਾਉਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸੁਪ’ ਸੱਤ ਵਿਭਕਤੀਆਂ ਹਨ; ‘ਸਵੌਜਸਹ’ ਪਹਿਲੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਬੋਧਨ, ਲਿੰਗ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਕਰਤਾ ਜਾਂ ਕਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਆ-ਪ੍ਰਤਯ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਅਮੌਸ਼ਸਹ’ ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਦੂਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਹੋਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਰਮ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਟਾਭਿਆੰਭਿਸ’ ਤੀਜੀ ਵਿਭਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਕਰਤਾ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਜੋ ਕਰੇ, ਉਹ ਕਰਤਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਨਾਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ-ਪੱਧਤੀ, ਤੇ ਵਿਆਕਰਨ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਸਦਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ।