ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਜਕ, ਕਰਾਲਾ ਅਤੇ ਕਾਲਮਾਨਾ ਨਾਮ ਦੇ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਚੀ, ਬਲਾ, ਨਦੀਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਕਾਕਜੰਘਾ ਅਤੇ ਵਾਯਸੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੂਸ਼ਿਕਪਰਨ, ਭ੍ਰਮੰਤੀ, ਆਖੁਪਰਣਿਕਾ, ਵਿਸ਼ਮੁਸ਼ਟੀ, ਦ੍ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਮੁਸ਼ਟੀ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਪੌਦੇ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿੰਲਿਹੀ, ਕਟੁਕੀ, ਅਤੇ ਅੰਤਕਾ ਜਿਸਨੂੰ ਆਮਲਵੇਤਸ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਸ਼ਵੱਥ, ਬਹੁਪਤਰਾ ਅਤੇ ਆਮਲਕੀ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਅਰੂਸ਼ਕਰ, ਪਤ੍ਰ, ਸ਼ੂਕ, ਕਸ਼ੀਰੀ, ਰਾਜਾਦਨਾ, ਮਹਾਪਤ੍ਰ, ਦਾਡਿਮਾ ਅਤੇ ਕਰਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਸੂਰੀ, ਵਿਦਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸ਼ਪਾ ਨੂੰ ਕਾਲਿੰਦੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕণ্টਕਾਖਿਆ, ਮਹਾਸ਼੍ਯਾਮਾ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਪਾਦੀ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ। ਵਿਦਿਆ, ਕੁੰਤੀ, ਨਿਕੁੰਭਾ, ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸਪਤਲਾ, ਯਵਤਿਕਤਾ, ਚਰਮਾ ਅਤੇ ਚਰਮਕਸਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖਿਨੀ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਤਿਕਤਾਕਸ਼ੀ, ਅਕਸ਼ੀਪੀਲੁਕਾ, ਗਵਾਕਸ਼ੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਸ਼ਵੇਤਾ, ਗਿਰਿਕਰਨ ਅਤੇ ਗਵਾਦਿਨੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕੰਪਿਲਕਾ, ਰਕਤਾਂਗ, ਗੁੰਡਾ, ਰੋਚਨਿਕਾ, ਹੇਮਕਸ਼ੀਰੀ, ਪੀਤਾ, ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਕਾਲਦੁਗਧਿਕਾ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਂਗੇਰੁਕੀ, ਨਾਗਬਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰਵਾਰੁਣੀ, ਤਾਰਕਸ਼, ਸ਼ੈਲ, ਨੀਲਵਰਨ, ਅੰਜਨ ਅਤੇ ਰਸਾਂਜਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਾ ਗੰਧਰਸ ਮੋਚਰਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਖਰੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਅਤੇ ਮਯੂਰਕਾ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਸਿੰਹਾਸ੍ਯ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਵਾਸਾ, ਮਾਟਰੂਸ਼ਕਾ, ਜੀਵਕ, ਜੀਵਸ਼ਾਕ, ਕਰਬੁਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ਟੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਠਫਲਾ, ਸੋਮਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਅਗਨਿਗੰਧਾ, ਸੁਗੰਧਿਕਾ, ਸ਼ਤਾਂਗ, ਸ਼ਤਪੁਸ਼ਪਾ, ਮਿੰਸਿਰ ਅਤੇ ਮਧੁਰਿਕਾ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰਮੂਲ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਰਾਹ੍ਵਯਾ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯਾਸਾ, ਧਨਵਯਾਸਾ, ਦੁਸ਼ਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਰਾਲਭਾ ਵੀ ਹਨ। ਵਾਕੁਚੀ, ਸੋਮਰਾਜੀ, ਸੋਮਵੱਲੀ, ਮਾਰਕਵਾ, ਕੇਸ਼ਰਾਜ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿੰਗਰਾਜ ਵੀ ਨਾਮੀ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਵੇਦਗਜਾ ਨੂੰ ਚਕ੍ਰਮਰਦਕ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੁਰੰਗੀ ਨੂੰ ਟਗਰਾ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਨੂੰ ਕਲਨਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਾਯਸੀ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਮਹਾਕਾਲਾ ਨੂੰ ਬੇਲਾ, ਟੰਡੁਲੀਆ ਨੂੰ ਘਣਸਤਨਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਨੂੰ ਕਰੇਲਾ ਅਤੇ ਤਿਕਤਾਲਬੂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਮਾਰਗਵ, ਕੋਸ਼ਾਤਕੀ ਅਤੇ ਯਾਮਿਨੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭੇਦ ਕ੍ਰਿਤਭੇਦਨ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਮੂਤ ਨੂੰ ਖੁੱਡਾਕਾ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਡਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਗ੍ਰਿਧਰਨਖੀ ਅਤੇ ਹਿੰਗੁਕਾਕਾਦਨੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਅਸ਼ਵਾਰੀ, ਕਰਵੀਰ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮਾਰਕ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ), ਸਿੰਧੁ, ਸੈੰਧਵ ਅਤੇ ਸਿੰਧੂਥਾ—all ਇਹ ਮਣਿਮੰਥ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਖਾਰਾ ਅਤੇ ਯਵਾਗ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਯਵਖਾਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਸਰਜਿਕਾ ਅਤੇ ਸਰਜਿਕਾਖਾਰਾ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਭੇਦ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼ੀਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਕਾਸ਼ੀਸ਼ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹਨ, ਧਾਤੁਕਾਸ਼ੀਸ਼ ਅਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸੌਰਾ਷ਟਰੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਖਾਰ ਹੈ, ਕਾਕਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੰਕਪਰਪਟੀ, ਸਮਾਕਸ਼ਿਕਾ ਇਕ ਖਣਿਜ ਹੈ, ਤਾਪਯ ਤਾਪਯੁਥਾ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਲਾ, ਮਨਸ਼ਿਲਾ, ਨੇਪਾਲੀ, ਕੁਲਟੀ, ਆਲਾ ਜਾਂ ਮਨਸਤਾਲਕਾ, ਹਰੀਤਾਲ—all ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਣ ਯੋਗ ਹਨ। ਗੰਧਕ ਨੂੰ ਗੰਧਪਾਸ਼ਾਣ ਅਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਪਾਰਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਤਾਮਰਮੌਦੁੰਬਰ, ਸ਼ੁਲਬ ਅਤੇ ਮਲੇਚਮੁਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਦ੍ਰਿਸਾਰਾ ਤੇਜ਼ ਲੋਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਹਕੰਜਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਮਾਕਸ਼ਿਕਾ, ਮਧੁ ਅਤੇ ਖੌਦਰ—all ਇਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਹਨ। ਜੈਸ਼ਠ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕਾਂਜਿਕ ਅਤੇ ਸੁਵੀਰਕ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ, ਸਿਤੋਪਲਾ ਅਤੇ ਮਤਸਯੰਡੀਆਂ ਵੀ ਚੀਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਤਵਕ, ਇਲਾ ਅਤੇ ਪਤ੍ਰਕਾ ਬਰਾਬਰ ਮਿਲ ਕੇ ਤ੍ਰਿਸੁਗੰਧੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਜਾਤਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਜਦ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਚਤੁਰਜਾਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਿਪਲੀ, ਪਿਪਲੀਮੂਲ, ਚਵਿਆ, ਚਿਤ੍ਰਕ ਅਤੇ ਨਾਗਰ—all ਇਹ ਪੰਚਕੋਲਾ ਹਨ, ਕੋਲਕਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ ਨੂੰ ਕੰਗੁਕਾ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਨੂੰ ਕੋਦਰਵਾ, ਤ੍ਰਿਪੁਟਾ ਨੂੰ ਪੁਟਾ ਅਤੇ ਕਲਾਪਾ ਨੂੰ ਲੰਗਕਾ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਨਾ, ਵਰਤੁਲਾ, ਵੇਣੂ, ਪਿਚੁਕਾ, ਪਿਤਲਾ, ਚਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਡਾਲਪਦਕ—all ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਮਾਪਣ ਦੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਕਰਸ਼ਾ, ਸੁਵਰਣਾ, ਕਵਲਗ੍ਰਹਾ, ਅੱਧਾ ਪਲਾ (ਸ਼ੁਕਤੀ), ਅਤੇ ਅੱਠ ਮਾਸ਼ਕ। ਇੱਕ ਪਲਾ ਬਿਲਵ ਹੈ, ਮੁਸ਼ਟੀ ਦੋ ਪਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਪ੍ਰਸ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਦੋ ਪਲੇ, ਅੰਜਲੀ ਅਤੇ ਕੁਡਵਾ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਪਲੇ। ਅੱਠ ਪਲੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਸ਼ਟਮਾਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਕੁਡਵਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਥ, ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਥ ਇੱਕ ਆਢਕਾ। ਕਾਸ਼ਾ ਪਾਤ੍ਰ ਵੀ ਵਰਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇੱਕ ਦ੍ਰੋਣਾ ਚਾਰ ਆਢਕਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਇੱਕ ਤੁਲਾ ਸੌ ਪਲੇ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਵੀਹ ਪਲੇ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਥ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਇਹ ਮਾਪਣ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਲਈ ਦੋ ਗੁਣਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਦਰਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦਿਵਿਆ ਲੱਕੜ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਦਾਰੂ ਨੂੰ ਦੇਵਦਾਰੂ, ਕੁਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦਾ ਅਤੇ ਮਾਂਸੀ ਨੂੰ ਨਲਦਾ ਮੂਲ। ਸ਼ੰਖਾ ਸੰਕ, ਸ਼ੁਕਤੀ ਮੋਤੀ ਦੀ ਸੀਪੀ, ਨਖਾ ਨਖ, ਸੰਖ ਵੀ ਸੰਕ ਹੀ ਹੈ। ਵਿਆਘ੍ਰ ਬਾਘ, ਵਿਆਘ੍ਰਨਖਾ ਬਾਘ ਦੀ ਨਖ, ਪੁਰਾ ਪਲੰਕਸ਼ਾ, ਮਹਿਸ਼ਾਕਸ਼ਾ ਗੁੱਗਲੂ ਹੈ। ਰਸ ਪਾਰਾ, ਗੰਧਰਸ ਮਿੱਟੀ, ਸਰਜਾ ਰੁੱਖ ਦੀ ਲੱਕ, ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਫਲਿਨੀ, ਸ਼ਯਾਮਾ, ਗੌਰੀ—all ਇਹ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ ਹਨ। ਕਰੰਜਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਪੂਤਿਕਾ, ਚਿਰਬਿਲਵਾ, ਸ਼ਿਗਰੁ (ਜਿਸਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾਂਜਨ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਗਿਆਨਮਾਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜਯਾ, ਜਯੰਤੀ, ਸ਼ਰਣੀ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ, ਸਿੰਧੁਵਾਰ, ਮੋਰਟਾ, ਪੀਲੁਪਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤੁੰਡੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਤੁੰਡਿਕੇਰਿਕਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ)—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਪੌਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ, ਉਪਯੋਗਾਂ, ਅਤੇ ਮਾਪਣਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਗਿਆਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।