ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਯਨਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੱਪਲੀ ਨੂੰ ਪਿੱਛਾਣਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਸ਼ਣ ਨੂੰ ਮਰੀਚਾ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਣਠੀ ਨੂੰ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦਵਾਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਯੋਸ਼ਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਿੱਖੀਆਂ (ਤ੍ਰਿਉਸ਼ਣ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਂਗਲੀ ਨੂੰ ਹਲੀਨੀ ਅਤੇ ਚੇਯਸੀ ਨੂੰ ਗਜਪਿੱਪਲੀ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਾਯੰਤੀ ਨੂੰ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ, ਉਤਸਾਇਆ ਨੂੰ ਸੁਵਹਾ, ਚਿਤਰਕ ਨੂੰ ਸ਼ਿਖੀ, ਵਹਨੀ ਜਾਂ ਅਗਨੀ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਛਡਗ੍ਰੰਥਾ ਨੂੰ ਉਗ੍ਰਾ ਅਤੇ ਵਚਾ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ ਨੂੰ ਹਿਮਾਵਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਟਜ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਕ, ਸ਼ਕ੍ਰ, ਵਤਸਕ ਅਤੇ ਗਿਰਿਮਾਲਿਕਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹਨ। ਕਲਿੰਗ, ਇੰਦ੍ਰਯਵ ਅਤੇ ਆਰਿਸ਼ਟਾ ਦੀਆਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ। ਮੁਸਤਕਾ ਨੂੰ ਮੇਘਨਾਮਾ, ਕੌਂਤੀ ਨੂੰ ਹਰੇਣੁਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾ ਨੂੰ ਬਹੁਲਾ, ਅਤੇ ਸੂਕਸ਼ਮ ਇਲਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰੁਟੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਪਦਮਾ, ਭਾਰੰਗਾ, ਕਾਂਜੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਯਸ਼ਟੀਕਾ ਵੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ। ਮੂਰਵਾ ਨੂੰ ਮਧੁਰਸਾ, ਤੇਜਨੀ ਨੂੰ ਤਿਕਤਵੱਲਿਕਾ, ਮਹਾਨਿੰਬਾ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਹੱਨਿੰਬਾ, ਅਤੇ ਦੀਪਯਕ ਨੂੰ ਯਵਾਨਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਡੰਗਾ ਕੀੜਿਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ ਹੈ, ਰਾਮਠਾ ਨੂੰ ਹਿੰਗੁ, ਅਜਾਜੀ ਨੂੰ ਜੀਰਕਾ, ਕਾਰਵੀ ਨੂੰ ਉਪਕੁੰਚਿਕਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਟੁਕਾ, ਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਟੁਕਰੋਹਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਟਗਰਾ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਕਰਾ ਟੇੜਾ, ਕੋਕਾ ਟਵਚਾਵਰਾਂਗਕਾ ਹੈ। ਉਦੀਚਿਆ ਨੂੰ ਬਾਲਕਾ, ਹਰਿਬੇਰਾ ਨੂੰ ਜਲ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਪਤ੍ਰਕਾ ਨੂੰ ਦਲਸੰਜਨਾ, ਚਾਰਕਾ ਨੂੰ ਤਸਕਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇਮਾਭਾ ਨੂੰ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰ, ਅਸ੍ਰੱਕੁੰਕੁਮਾ, ਕਾਸ਼ਮੀਰਾ ਅਤੇ ਬਾਹਲਿਕਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਅਯੋ ਲੋਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਤੂਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾ, ਕੁਟਨਟਾ, ਮਹਿਸ਼ਾਕਸ਼, ਪਲੰਕਸ਼ਾ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਸ਼ਮਰੀ ਨੂੰ ਕਟਫਲਾ, ਸ਼੍ਰੀਪਰਨਾ ਨੂੰ ਉਸੇ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਸ਼ੱਲਕੀ, ਗਜਭਕਸ਼ਿਆ, ਪਤਰੀ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਸਤਰਵ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਧਾਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਮਲਕੀ, ਵਿਭੀਤਕਾ ਨੂੰ ਅਕਸ਼, ਪਥਿਆ ਨੂੰ ਅਭਯਾ, ਪੂਤਨਾ ਨੂੰ ਹਰੀਤਕੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਨੂੰ ਫਲਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਅਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਕੀਰਿਆ, ਲੰਮੀ ਡੰਡਲ ਵਾਲੀ, ਕਰੰਜਾ ਹੈ। ਯਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਯਸ਼ਟਿਆਹਵਯਾ, ਮਦੁਕਾ ਨੂੰ ਮਧੁਯਸ਼ਟਿਕਾ, ਧਾਤਕੀ ਨੂੰ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨਾ, ਸਮੰਗਾ ਨੂੰ ਕੁੰਜਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਤਾ ਮਲਯਜ, ਜੋ ਠੰਢਾ ਹੈ, ਗੋਸ਼ੀਰਸ਼ ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ ਹੈ। ਰਕਤਾ ਚੰਦਨ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਲ ਚੰਦਨ ਹੈ। ਕਾਕੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀਰਾ, ਵਯਸਿਆ ਨੂੰ ਅਰਕਪੁਸ਼ਪਿਕਾ, ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਕਰਕਟਸ਼੍ਰਿੰਗੀ, ਮਹਾਘੋਸ਼ਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਗਾਕਸ਼ੀਰੀ, ਸ਼ੁਭ ਵਾਂਸ਼ੀ, ਵਾਂਸ਼ਲੋਚਨਾ, ਮ੍ਰਿਦਵੀਕਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਾਕਸ਼ਾ, ਗੋਸਤਨਿਕਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ਼ੀਰ, ਮ੍ਰਿਨਾਲ, ਸੇਵਿਆ, ਲਾਮੱਜਕਾ, ਸਾਰਾ, ਗੋਪਵੱਲੀ, ਗੋਪੀ ਭਦਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਦੰਤੀ, ਕਟੰਕਟੇਰੀ, ਦਾਰੁਨਿਸ਼ਾ, ਹਰਿਦਰਾ (ਰਜਨੀ), ਪੀਤਿਕਾ (ਰਾਤ੍ਰਿਨਾਮਿਕਾ) ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਦਨੀ, ਛਿਨਨਰੁਹਾ, ਨੀਲਵੱਲੀ, ਰਸਾਮ੍ਰਿਤਾ, ਵਸੁਕੋਟਾ, ਵਾਸ਼ਿਰਾ (ਕਾਂਪਿਲਾ) ਵੀ ਹਨ। ਪਾਸ਼ਾਣਭੇਦਕ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਕੁਟਭੇਦਕ, ਘੰਟਾਕਾ, ਸ਼ੁਸ਼ਕਾ, ਵਚਾ, ਸੂਚਕਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੁਰਸੋ, ਬੀਜਕ, ਪੀਤਸ਼ਾਲਾ, ਵਜਰਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਮਹਾਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਸਨੁਹੀ, ਸਨੁਕ, ਸੁਧਾ, ਗੁੜਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਸੀ ਨੂੰ ਸੁਰਸਾ ਜਾਂ ਉਪਸਥਾ, ਕੁਠੇਰਕਾ, ਅਰਜੁਨਕ, ਪਰਨ, ਸੌਗੰਧੀਪਰਨਿਕ੍ਰਾ ਵੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੀਲਾ, ਸਿੰਧੁਵਾਰ, ਨਿਰਗੁੰਡੀ (ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ), ਸੁਗੰਧੀਪਰਨੋਤੀ, ਵਾਸੰਤੀ, ਕੁਲਜਾ ਵੀ ਹਨ। ਕਾਲਿਕਾ ਪੀਲਾ ਲੱਕੜ ਹੈ, ਕਟਕਾ ਇਸ ਦਾ ਹੋਰ ਨਾਮ ਹੈ। ਗਾਇਤਰੀ ਖਦਿਰ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕੰਦਰਾ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਇੰਦੀ, ਕੁਵਲਯ (ਨੀਲਾ ਕਮਲ), ਪਦਮਾ, ਨੀਲੋਤਪਲਾ, ਸੌਗੰਧਿਕਾ, ਸ਼ਤਦਲ, ਅਬਜ, ਕਮਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਮਲ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਅਜਾਵਰਣਾ (ਉਰਜਾ), ਵਾਜਿਕਰਣਾ (ਅਸ਼ਵਕਰਨਕਾ), ਸ਼ਲੇਸ਼ਮਾਂਤਕ, ਸ਼ੇਲੁਰ, ਬਹੁਵਾਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਸੁਨੰਦਕ, ਕਕੁਦਭਦਰਾ, ਛਤ੍ਰਾਕੀ, ਛਤ੍ਰਸੰਜਕ, ਕਬਰੀ, ਕੁੰਭਕ, ਧ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਕਸ਼ੁਦਵਿਧਾ, ਧਨਕ੍ਰਿਤ ਵੀ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਰਜਕ, ਕਰਾਲਾ, ਕਾਲਮਾਨਾ, ਪ੍ਰਾਚੀ, ਬਲਾ, ਨਦੀਕ੍ਰਾਂਤਾ, ਕਾਕਜੰਘਾ, ਵਾਯਸੀ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੂਸ਼ਿਕਪਰਨ, ਭ੍ਰਮੰਤੀ, ਆਖੁਪਰਣਿਕਾ, ਵਿ਷ਮੁਸ਼ਟੀ, ਦ੍ਰਾਵਣਾ, ਕੇਸ਼ਮੁਸ਼ਟੀ ਵੀ ਹਨ। ਕਿੰਲਿਹੀ, ਕਟੁਕੀ, ਅੰਤਕ (ਆਮਲਵੇਤਸਾ), ਅਸ਼ਵੱਥ, ਬਹੁਪਤਰਾ, ਆਮਲਕੀ ਵੀ ਜਾਣੋ। ਅਰੂਸ਼ਕ੍ਰ, ਪਤ੍ਰ, ਸ਼ੂਕ, ਕਸ਼ੀਰੀ, ਰਾਜਾਦਨਾ, ਮਹਾਪਤ੍ਰ, ਦਾਡਿਮਾ, ਕਰਕਾ ਵੀ ਹਨ। ਮਸੂਰੀ, ਵਿਦਲੀ, ਸ਼ਸ਼ਪਾ (ਕਾਲਿੰਦੀ), ਕੰਟਕਾਖਿਆ, ਮਹਾਸ਼ਿਆਮਾ, ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਪਾਦੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਵਿਦਿਆ, ਕੁੰਤੀ, ਨਿਕੁੰਭਾ, ਤ੍ਰਿਭੰਗੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਸਪਤਲਾ, ਯਵਤਿਕਤਾ, ਚਰਮਾ, ਚਰਮਕਸਾ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ੰਖਿਨੀ, ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਤਿਕਤਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਅਕ੍ਸ਼ੀਪੀਲੁਕ, ਗਵਾਕ੍ਸ਼ੀ, ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਸ਼੍ਵੇਤਾ, ਗਿਰਿਕਰਨ, ਗਵਾਦਿਨੀ ਵੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਂਪਿਲਕਾ, ਰਕਤਾਂਗ, ਗੁੰਡਾ, ਰੋਚਨਿਕਾ, ਹੇਮਕ੍ਸ਼ੀਰੀ (ਪੀਤਾ, ਗੌਰੀ, ਕਾਲਦੁਗਧਿਕਾ) ਵੀ ਹਨ। ਗਾਂਗੇਰੁਕੀ, ਨਾਗਬਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਇੰਦਰਵਾਰੁਣੀ, ਤਾਰਕਸ਼, ਸ਼ੈਲ, ਨੀਲਵਰਣ, ਅੰਜਨ, ਰਸਾਂਜਨ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੀ ਲਾਟ ਮੋਚਰਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਤ੍ਯਕਪੁਸ਼ਪੀ, ਖਰੀ, ਅਪਾਮਾਰਗ, ਮਯੂਰਕਾ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਪੌਦੇ, ਫਲ, ਜੜ੍ਹ, ਛਾਲ, ਅਤੇ ਰਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜੋਗ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਤੇ ਰਸਾਯਨ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਸਕਣ।