ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਆਯੁਰਵੇਦ ਆਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਉਪਾਏ ਅਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਬਤਾਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਤਿਲ, ਵਚਾ ਅਤੇ ਹੀੰਗ ਬੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਬਾਹਰਲੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਚੋਟ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅੰਦਰਲੇ ਅਸੰਤੁਲਨ ਕਰਕੇ। ਜੋ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਾਤ (ਹਵਾ) ਕਰਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸੁਧਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਫ਼ (ਬਲਗਮ) ਕਰਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਛੇਤੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਹੌਲੀ ਦਰਦ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਹਥਿਆਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬਾਹਰਲੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਰੰਡ ਦੀ ਜੜ, ਚਿਤਰਕ ਅਤੇ ਆਮ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਸਣ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਛਾਛ, ਤਿਲ ਦੀ ਪਠੀ ਦਹੀਂ ਅਤੇ ਨਮਕ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੀ ਪਠੀ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਵਚਾ, ਚਿਤਰਕ, ਪਿਪਲੀ ਅਤੇ ਅਦਰਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ ਪਾਊਡਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਊਡਰ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀੜੇ, ਕਫ਼ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਵਾਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਮ, ਪਟੋਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਅਤੇ ਖਦੀਰਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਘੋੜਾ ਖੂਨ ਵਗਾ ਰਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਘੋੜਾ-ਕੁਸ਼ਠ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਲਈ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਲਸਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੜਾਂ ਦੀ ਕਸ਼ਾ ਦੇਣ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤੁਲੁੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾਂਸੀ ਦਾ ਰਸ, ਹੋਰ ਵਾਤ ਵਾਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੋ ਪਲਾ, ਫਿਰ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪਲਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਅਠਾਰਾਂ ਪਲਾ ਤੱਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਪਲਾ, ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਵਾਈਆਂ ਪਤਝੜ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀਆਂ। ਵਾਤ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਤੇਲ, ਚੀਨੀ, ਘੀ ਅਤੇ ਦੂਧ ਮਿਲਾ ਕੇ; ਕਫ਼ ਲਈ ਤਿੱਖੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਘੋੜਾ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਾਸ਼ਟਿਕਾ ਅਤੇ ਦੂਧ ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਨਿਕੰਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਘੋੜਾ ਪੱਕੀ ਜੰਬੂ ਫਲ ਵਰਗਾ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਧ ਪਹਰ 'ਤੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗੁੱਗਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਜ਼ਬੂਤ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੂਧ ਵਾਲਾ ਚਾਵਲ ਜਲਦੀ ਖਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਾਤ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੂਧ ਤੇ ਚਾਵਲ, ਪਿੱਤ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ, ਮੁਡਗਾ ਅਤੇ ਘੀ; ਕਫ਼ ਵਿੱਚ ਮੁਡਗਾ, ਕੁਲਥਾ ਜਾਂ ਤਿੱਖਾ-ਕੜਵਾ ਖਾਣਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬਹਿਰਾ ਜਾਂ ਰੋਗੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਗੁੱਗਲ ਤਿੰਨੋ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਗ ਲਈ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪਲਾ ਦੁਰਵਾ ਘਾਸ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪੰਜ ਪਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ ਵਧ ਤੋਂ ਵਧ ਅੱਸੀ ਪਲਾ, ਮੱਧਮ ਵਿੱਚ ਸੱਠ, ਤੇ ਘੱਟ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਪਲਾ। ਜ਼ਖ਼ਮ, ਕੁਸ਼ਠ ਅਤੇ ਲੰਗੜਾਪਣ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਕਸ਼ਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਚਨ ਤੇ ਸੋਜਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੀ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਦੂਧ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਸ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਪਿਲਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪਲਾ ਗੁਡੂਚੀ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੀਸ ਕੇ, ਘੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪਤਝੜ ਤੇ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ-ਨਾਸ਼ਕ, ਪੋਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਦੂਧ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਗੁਡੂਚੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਹੈ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਤੇ ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਲਈ ਮੱਧਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪਲਾ, ਤੇ ਘੱਟ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪਲਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਹਾਮਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਤਕੀ ਤੇ ਹੋਰ ਤਿਆਰੀਆਂ ਹਨ। ਹਰਿਤਕੀ, ਗਾਂ ਦੀ ਮੂਤਰ, ਤੇਲ ਤੇ ਨਮਕ—ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ, ਵਧਾ ਕੇ ਇੱਕ ਸੌ ਤੱਕ; ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਾਤਰਾ ਇੱਕ ਸੌ, ਜਾਂ ਅੱਸੀ, ਜਾਂ ਸੱਠ ਪਲਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਹਾਥੀ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਬਤਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਦੇਣੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਰਤੋ-ਰੰਗੀ ਗਾਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਲਾ ਬੰਨਣੀ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਦ ਮਨਚਾਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਣ। ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਵ, ਦੁਰਗਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਪਾਠ ਨਾਲ ਹਾਥੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਤੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਤ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ, ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਭਸਮ ਛਿੜਕਣਾ, ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚੰਗੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਪੰਚਕੋਲਾ, ਦਸ਼ਮੂਲਾ, ਵਿਡੰਗ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਗੁਡੂਚੀ, ਨੀਮ, ਵਾਸਕਾ ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਲਈ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਕਸ਼ੈ (ਕਸੈਲੀ) ਤਿਆਰੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਆਯੁਰਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਰੀ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਪੁਨਰਨਵਾ ਜਾਂ ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਇਕ ਜੜ, ਓ ਸ਼ਿਵਾ, ਤਾਜ਼ਾ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਪੀੜ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਿੱਟੀ, ਪੇਠਾ ਦੀ ਜੜ ਜਾਂ ਚਾਵਲ ਦਾ ਆਟਾ ਦੂਧ ਨਾਲ ਸੱਤ ਦਿਨ ਖਾਓ, ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਧ ਦੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਵਰੁਣੀ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਦਾ ਲੇਪ, ਘੀ ਨਾਲ ਬਣਾਕੇ, ਔਰਤ ਦੇ ਛਾਤੀ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਪ ਖਾਣ ਨਾਲ ਉਤਰੀ ਦੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਕਾਰੇਵੇਲਾ ਦੀ ਜੜ ਨਾਲ ਲੇਪ ਬਣਾਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਤਰੀ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਨੀਲੀ ਤੇ ਪਟੋਲਾ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ, ਘੀ ਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਲੇਪ ਬਣਾਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਜਲਣ ਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਠਾ ਦੀ ਜੜ, ਚਾਵਲ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ, ਬੁਰੇ ਰੋਗ ਤੇ ਕੁਸ਼ਠ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਅੰਦਰਲੇ ਰੋਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਪਾਏ, ਦਵਾਈਆਂ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਬਤਾਏ, ਜੋ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਯਾਦ ਰਹਿਣਗੇ।