ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅੱਧੀ ਪਹਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਵਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਵਿੱਚ ਘਟਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਵਾ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਸੱਜੇ ਨੱਕ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਸੰਭੋਗ ਲਈ ਇਹ ਸਮਾਂ ਵਧੀਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਲਵਾਰ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭਤਾ ਤੇ ਸੋਭਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਿੰਦਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਾਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਹਵਾ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਵਗਣ ਤੇ ਸੁੱਕਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਵਗਣ ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨਵੰਤਰੀ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਜਿਹੜਾ ਕਾਗ ਦੀ ਚੋਚ, ਕਾਲੀ ਜੀਭ, ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ, ਤੇ ਗਰਮ ਤਲੂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਹੜਾ ਡਰਾਉਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ, ਥੋੜੀਆਂ ਦੰਦਾਂ, ਸਿੰਗਾਂ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਵੇ; ਜਿਹੜਾ ਇੱਕ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਾਲਾ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਵਾਲਾ, ਢਕਣ ਵਾਲਾ, ਦੋ ਖੁਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਚੀਚੀਆਂ ਹੋਵੇ; ਜਿਹੜਾ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ, ਕੋਛ ਜਾਂ ਫੋੜਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਯਮ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਬੌਣਾ, ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇ ਭੂਰੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਇਹਨਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਘੋੜਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜਾ ਤੁਰੁਸ਼ਕ ਜਾਤ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮੱਧਮ ਘੋੜਾ ਪੰਜ ਹੱਥ ਦਾ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਘੋੜੇ ਠੀਕ ਬਣੇ ਨਹੀਂ, ਛੋਟੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ-ਚਟੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ, ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਗੁਗਲ, ਰਾਈ ਦਾ ਤੇਲ, ਤੇ ਘੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ گردਨ ਉੱਤੇ ਤਿਲ, ਵਚ ਤੇ ਹਿੰਗ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਖਮ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ। ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਣੇ ਜ਼ਖਮ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਫ਼ ਤੋਂ ਬਣੇ ਜ਼ਖਮ ਛੇਤੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਤ ਤੋਂ ਬਣੇ ਜ਼ਖਮ ਗਲੇ ਵਿਚ ਜਲਣ ਤੇ ਖੂਨ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਦ ਦਰਦ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਨ (ਜਿਵੇਂ ਹਥਿਆਰ) ਤੋਂ ਬਣੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਰੇੜਾ, ਚਿਤਰਕ ਤੇ ਸਰਵ-ਉਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ, ਦਿਨ ਵਿਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਸਣ ਤੇ ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਛਾਸ, ਤਿਲ ਦੀ ਪਠੀ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਨਮਕ, ਜਾਂ ਨੀਮ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪਠੀ, ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਵਚ, ਚਿਤਰਕ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਅਦਰਕ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ, ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਕੀੜੇ, ਕਫ਼ ਤੇ ਆਲਸੀ ਹਵਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨੀਮ, ਪਟੋਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਖਦੀਰਾ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਖੂਨ ਵਗਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਕੋਛ ਲਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਕੋਛ ਲਈ, ਰਾਈ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ; ਲਸਣ ਆਦਿ ਦੀ ਕਸ਼ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ, ਮਾਤੁਲੁੰਗ ਦਾ ਰਸ ਜਾਂ ਮਾਂਸੀ ਦਾ ਰਸ, ਹੋਰ ਹਵਾ ਦੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੋ ਪਲਾਂ, ਫਿਰ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪਲਾ ਵਧਾ ਕੇ, ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਅਠਾਰਾਂ ਪਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅੱਠ ਪਲਾ, ਮੱਧਮ ਚੌਦਾਂ, ਤੇ ਇਹ ਦਵਾਈ ਪਤਝੜ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹਵਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਈ ਤੇਲ, ਚੀਨੀ, ਘੀ ਤੇ ਦੁੱਧ; ਕਫ਼ ਲਈ ਤੇਲ ਤੇ ਮਸਾਲਿਆਂ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਪਾਣੀ। ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਸ਼ਟਿਕਾ ਤੇ ਦੁੱਧ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਪੱਕੇ ਜੰਬੂ ਫਲ ਵਾਂਗ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਅੱਧਾ ਪ੍ਰਹਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਗੁਗਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ ਛੇਤੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਘੋੜਾ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਵਾ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ, ਦੁੱਧ ਤੇ ਚਾਵਲ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਹਿਦ, ਮੁਡਗਾ ਤੇ ਘੀ; ਕਫ਼ ਲਈ ਮੁਡਗਾ, ਕੁਲਥਾ ਜਾਂ ਤਿੱਖੇ ਤੇ ਕੜਵੇ ਪਦਾਰਥ; ਬਹਿਰੇ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰ ਘੋੜੇ ਲਈ, ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੇ ਗੁਗਲ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਲਈ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪਲਾ ਦੁਰਵਾ ਘਾਸ, ਫਿਰ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਕਰਸ਼ਾ, ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪੰਜ ਪਲਾ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਸੀ ਪਲਾ, ਮੱਧਮ ਸਠ, ਤੇ ਘੱਟ ਚਾਲੀ ਪਲਾ। ਜ਼ਖਮ, ਕੋਛ ਤੇ ਲੰਗੜਪਣ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੇ ਕਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਚਨ ਤੇ ਸੋਜਸ਼ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿਚ, ਗਾਂ ਦੀ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਾਤ, ਪਿੱਤ, ਜ਼ਖਮ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿਚ, ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਲਈ, ਮਾਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਭੋਜਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਪਲਾ ਗੁਡੂਚੀ, ਘੀ ਵਿਚ ਪੀਸ ਕੇ, ਸਰਦੀਆਂ ਤੇ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਵੇਰੇ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਪੋਸ਼ਣ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗੁਡੂਚੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸ਼ਤਾਵਰੀ ਤੇ ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ—ਮੱਧਮ ਲਈ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਪਲਾ, ਤੇ ਘੱਟ ਲਈ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਦੋਂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ, ਸਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਮਹਾਂਰੋਗ (ਮਹਾਮਾਰੀ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਮਾਰੀ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਹੋਮ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਹਰੀਤਕੀ ਆਦਿ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਅਨੁਸਾਰ। ਹਰੀਤਕੀ, ਗਾਂ ਦੀ ਮੂਤਰ, ਤੇਲ ਤੇ ਨਮਕ—ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ, ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੰਜ, ਵਧਾ ਕੇ ਸੋ ਪਲਾ ਤੱਕ; ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੋ, ਫਿਰ ਅੱਸੀ, ਜਾਂ ਸਠ ਪਲਾ। ਹੁਣ ਧਨਵੰਤਰੀ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਦਵਾਈਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ; ਹਾਥੀਆਂ ਲਈ ਮਾਤਰਾ ਚਾਰ ਗੁਣੀ ਵਧਾ ਕੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਮਾਰੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਜਵੇਲਾਂ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਪੀਲੀ ਗਾਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੋ ਦੰਦਾਂ ਵਿਚ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ, ਵੈਦ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਚਾਹੀਦੇ ਪਦਾਰਥ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੂਰਜ, ਸ਼ਿਵ, ਦੁਰਗਾ, ਸ਼੍ਰੀ ਤੇ ਵਿ਷ਣੁ ਦੀ ਸਤੁਤਿ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਘੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਹਵਾ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੇਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਦਿਆ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।