ਗਰੁਡਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵਿਦਵਾਨ ਭੈਰਵ ਅਤੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਭੈਰਵ ਨੇ ਮਾਤਾ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਤਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਹਾਥੀ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ, ਅਨਾਜ, ਆਰਾਮ ਆਦੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੇ ਕਾਂ ਹਾਥੀ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਵਾਧੂਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਝੰਡਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਵੇਗਾ; ਜੇ ਧੂੰਏਂ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਪਮਤਿ ਆਉਣੀ। ਜੇ ਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਿੰਘ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਝਗੜਾ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਆਉਣੀ; ਜੇ ਕੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਹੋਰ ਖਤਰੇ ਦਾ ਡਰ। ਜੇ ਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਲਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਦਵੀ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਡਰ; ਜੇ ਗਧਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ-ਨੁਕਸ ਤੇ ਹਾਰ ਹੋਵੇਗੀ। ਜੇ ਹਾਥੀ ਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਧਨ, ਯਸ਼ ਆਦੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਜੇ ਕਾਂ ਕਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਯਾਤਰਾ ਆਦਿ ਸੰਭਵ ਹਨ। ਭੈਰਵ ਨੇ ਅੱਗੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ—ਵਾਯੁ, ਅੱਗ, ਜਲ ਅਤੇ ਇੰਦਰ—ਦੀ ਵਿਅਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਵਾਯੁ ਖੱਬੇ ਜਾਂ ਸੱਜੇ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਾਧੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਵਰੁਣ (ਜਲ) ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਮਹੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ—ਚੰਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੱਬੇ, ਘਟਦੀ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸੱਜੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਚੜ੍ਹਾਈ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਉਲਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਾਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਹੋਵੇ ਤੇ ਚੰਦ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਸੋਲਾਂ ਬਦਲਾਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਵਾਯੁ ਅਧੇ ਪਹਰੇ 'ਤੇ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਿਹਤ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਯੁ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਾਯੁ ਸੱਜੀ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੇ ਸੰਭੋਗ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਹੈ; ਤਲਵਾਰ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ। ਵਾਯੁ ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਭ-ਸਫਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮਹੇਂਦਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਵਾਯੁ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਵਾਯੁ ਸੱਜੇ ਵੱਲ ਚਲਣ 'ਤੇ ਸੁਕਾ, ਖੱਬੇ ਵੱਲ ਚਲਣ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਵਿਦਿਆ ਬਤਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਕਾਂ ਦੀ ਚੋਚ, ਕਾਲੀ ਜੀਭ, ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ, ਤੇ ਗਰਮ ਤਲੂ ਹੋਵੇ; ਜਿਹੜਾ ਘੋੜਾ ਭੈੜਾ ਚਿਹਰਾ, ਥੋੜ੍ਹੇ ਦੰਦ, ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਦੰਦ ਵਿੱਖਰੇ, ਇਕ-ਵੱਡਾ, ਜਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸਿੰਗ ਵਾਲਾ, ਦੋ-ਖੁਰ, ਤੇ ਚੀਚੀਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ; ਜਿਹੜਾ ਬਿੱਲੀ ਦੇ ਪੈਰ, ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਆਕਾਰ, ਕੋੜ ਜਾਂ ਫੋੜਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਯਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਭੂਰੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਘੋੜੇ ਛੱਡ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੁਰੁਸ਼ਕ ਜਾਤੀ ਦਾ ਘੋੜਾ ਹੈ, ਮੱਧਮ ਪੰਜ ਹੱਥ, ਤੇ ਛੋਟਾ ਤਿੰਨ ਹੱਥ। ਘੋੜੇ ਜਿਹੜੇ ਠੀਕ ਆਕਾਰ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਛੋਟੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਚਿੱਟੇ-ਚਿੱਟੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਜੀਦੇ ਹਨ। ਮੰਦ-ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਨੀਮ, ਗੁਗਲ, ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਤੇ ਘੀ ਦੀ ਹੋਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਗਰਦਨ 'ਤੇ ਤਿਲ, ਵਚ ਤੇ ਹੀੰਗ ਬੰਨਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਘਾਅ ਹਨ—ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਦੋਸ਼। ਵਾਯੁ ਦੇ ਘਾਅ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਕਫ ਦੇ ਘਾਅ ਜਲਦੀ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਿੱਤ ਦੇ ਘਾਅ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਜਲਣ ਤੇ ਖੂਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਕਾਰਣ (ਹਥਿਆਰ ਆਦਿ) ਦੇ ਘਾਅ ਲਈ ਅਰੰਡ ਦੀ ਜੜ, ਚਿਤਰਕ ਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰੀ ਲਗਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਸਣ, ਸਿੰਧਾ ਨਮਕ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਛਾਸ, ਤਿਲ ਦੀ ਪਠੀ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਨਮਕ, ਅਤੇ ਨੀਮ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਲੀ ਪਠੀ—ਇਹ ਘਾਅ ਸਾਫ ਕਰਨ ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਟੋਲਾ, ਨੀਮ, ਵਚ, ਚਿਤਰਕ, ਪਿੱਪਲੀ ਤੇ ਅਦਰਕ—ਇਹ ਸਭ ਪੀਸ ਕੇ ਮਿਲਾ ਕੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਮੀ, ਕਫ ਤੇ ਮੰਦ-ਵਾਯੁ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਮ, ਪਟੋਲਾ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਤੇ ਖਦੀਰਾ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਜਦ ਘੋੜੇ ਦਾ ਖੂਨ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਪਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਦੀ ਕੋੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਾਅ ਤੇ ਕੋੜ ਲਈ ਸਰੋਂ ਦਾ ਤੇਲ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ; ਲਸਣ ਆਦਿ ਦੀ ਕਾਢ ਪਿਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨੱਕ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਲਈ ਮਾਤੁਲੁੰਗ ਜਾਂ ਮਾਂਸੀ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਾਯੁ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੋ ਪਲ, ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਪਲ ਵਧਾ ਕੇ, ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨ ਅਠਾਰਾਂ ਪਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਅਠ ਪਲ, ਮੱਧਮ ਚੌਦਾਂ ਪਲ, ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਰਦ ਜਾਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ। ਵਾਯੁ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੇਲ, ਚੀਨੀ, ਘੀ ਤੇ ਦੂਧ; ਕਫ ਲਈ ਤਿੱਖੇ ਤੇਲ ਤੇ ਮਸਾਲੇ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਘੋੜਾ ਚਾਵਲ, ਸ਼ਾਠੀਕਾ ਤੇ ਦੂਧ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘੋੜਾ ਨਿਕੁੰਝ ਹੈ, ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਜੰਬੂ ਫਲ ਵਰਗਾ ਪੱਕਾ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਰੰਗ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਛੱਡਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਆਧਾ ਪ੍ਰਹਰ 'ਤੇ ਗੁਗਲ harness ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਚਾਵਲ ਦੀ ਖੀਰ ਤੇ ਦੂਧ ਤੁਰੰਤ ਖਵਾਉਣ ਨਾਲ ਘੋੜਾ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਵਾਯੁ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੂਧ ਤੇ ਚਾਵਲ; ਪਿੱਤ ਲਈ ਮਾਸ ਦਾ ਰਸ, ਸ਼ਹਦ, ਮੁਦਗ ਤੇ ਘੀ; ਕਫ ਲਈ ਮੁਦਗ, ਕੁਲਥ ਜਾਂ ਤਿੱਖਾ-ਕੜਾ ਖਾਣਾ। ਬਹਿਰਾ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਗਲ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਰੋਗ ਲਈ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਦੂਵਾ ਘਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪਲ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਇੱਕ ਕਰਸ਼, ਤੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਪੰਜ ਪਲ ਦੇਣਾ; ਪੀਣ ਤੇ ਖਾਣ 'ਚ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸੀ ਪਲ, ਮੱਧਮ ਸਠ, ਤੇ ਘੱਟ ਚਾਲੀ ਪਲ। ਘਾਅ, ਕੋੜ ਤੇ ਲੰਗੜਾਪਣ ਲਈ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਦੀ ਕਾਢ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਚਨ ਤੇ ਸੂਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਊ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਦੇਣਾ। ਵਾਯੁ, ਪਿੱਤ, ਘਾਅ ਤੇ ਰੋਗ ਵਿੱਚ ਗਊ ਦਾ ਦੂਧ ਤੇ ਘੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਣਾ; ਕਮਜ਼ੋਰ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮਾਸ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਕਵਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੈਰਵ ਤੇ ਧਨਵੰਤਰੀ ਨੇ ਸੰਕੇਤਾਂ, ਚਿੰਨ੍ਹ, ਤੇ ਆਯੁਰਵੇਦਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖ-ਰਖਾਵ, ਰੋਗ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਸਮਝ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।