ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਤਬ ਉਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਉਪਚਾਰਾਂ ਵੱਲ ਰੁਝਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਉਪਾਏ ਬਤਾਏ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਫ਼ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਆਉਂਦੀ, ਤਾਂ ਅਦਰਕ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ ਕਫ਼ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਇਲਾਈਚੀ, ਮੁਲੇਠੀ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਪੀਪਲ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਜੈਸਮੀਨ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦਾ ਚੂਰਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਤ ਦੀ ਛਾਂ ਦੀ ਜੜ ਚਬਾਉਣ ਨਾਲ ਗਲੇ ਦੀ ਸੁਕਾਈ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ। ਜੇ ਨੱਕ, ਸਿਰ ਜਾਂ ਜੀਭ ‘ਚ ਖੂਨ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੀਰਿਸ਼ ਦੇ ਬੀਜਾਂ ਦਾ ਰਸ, ਹਲਦੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਪਕਾ ਕੇ ਨਾਸਾ ਦੁਆਰਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ, ਰੋਸਰੀ ਮਣੀ ਦੀ ਜੜ ਚਬਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਲੀ ਧਤੂਰਾ, ਦੁਧੀ, ਨੀਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀੜੀਆਂ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਦੁਧ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੁਣ, ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਰੜਕਦੇ ਨਹੀਂ; ਜਾਂ ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਲੁਣ ਹੀ ਲਗਾ ਲਓ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ। ਇੱਕੀ ਦਿਨ ਤੱਕ, ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸ ਕੇ, ਸਫੈਦ ਰਾਈ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਾਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਧਰਾ, ਕੇਸਰ, ਮੰਜਿਠ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੂਰਨ; ਜੌ, ਚਾਵਲ, ਮੁਲੇਠੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲੁਣ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੁਣ ਨੂੰ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ‘ਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਕਰੀ ਦੇ ਦੁਧ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਫੇਰ ਚਿਹਰੇ ‘ਚ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਮੰਜਿਠ, ਲੱਕ, ਮੁਲੇਠੀ, ਸ਼ਹਦ, ਅਤੇ ਕੇਸਰ, ਸੱਤ ਦਿਨ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਅਦਰਕ ਅਤੇ ਪੀਪਲ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਕਾਂਟਾਕਾਰੀ, ਪਾਣੀ ‘ਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਜਗਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਾਤ-ਵਿਆਧੀ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟ-ਰੋਗ ਲਈ, ਕਰੰਜਾ, ਪਰਪਟਾ, ਉਸੀਰਾ, ਬਹਾਤੀ ਅਤੇ ਕਟੁ-ਰੋਹਿਨੀ ਵਰਤੋ। ਗੋਕਸ਼ੁਰਾ ਨੂੰ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਥਕਾਵਟ, ਜਲਨ, ਪਿੱਤ, ਬੁਖਾਰ, ਕ੍ਰਸ਼ਤਾ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਅਤੇ consumption ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਪਲ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਘੀ, ਦੁਧ ‘ਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਹਿਰਦੇ-ਰੋਗ, ਖਾਂਸੀ ਅਤੇ ਅਣ-ਨਿਯਮਤ ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਉਕਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਮਾਤਰਾ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ, ਹੇ ਨਾਂਗ-ਧਾਰੀ। ਗਾਂ ਦੇ ਦੁਧ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੀ ਮੂਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਅਣ-ਨਿਯਮਤ ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਕਾਕਜੰਧਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ ਦੁਧ ‘ਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਬੁਖਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁਲੇਠੀ, ਮੁਸ਼ਤਾ, ਕਲਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਵਰਤੋ। ਇਹਨਾਂ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵਿਗੜੀ ਹੋਵੇ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦਾ ਚੂਰਨ ਅਤੇ ਲਾਰ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ। ਕਾਕਜੰਘਾ ਦੀ ਜੜ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੱਟੇ ਮੰਡ ਅਤੇ ਸਰਜਾ ਰਸ ਦੀ ਤੇਲ ਲੁਣ ਵੀ। ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਜਲਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਖੂਨ-ਬੁਖਾਰ ਅਤੇ ਬੁਖਾਰ ਦੀ ਜਲਨ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਿਕਾਸ਼ੈਲਾ, ਮੰਥਾ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਪਾਪਨਾ, ਭੇਡਕਾ, ਸੌਭਾਂਜਨਾ, ਗੋਕਸ਼ੁਰਾ ਜਾਂ ਵਰੂਣ ਦੀ ਛਾਲ—ਸੌਭਾਂਜਨਾ ਦੀ ਜੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ‘ਚ ਉਬਾਲ ਕੇ, ਹਿੰਗ ਅਤੇ ਜੌ-ਅਲਕਲੀ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਵਾਤ-ਵਿਆਧੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਪਲ, ਉਸ ਦੀ ਜੜ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ, ਪਾਣੀ ‘ਚ ਉਬਾਲ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਸਖਤ ਪੇਟ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦੀ ਜੜ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟੀਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੁਣ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਪੈਰ ਦੀ ਲੁਣੀ ‘ਚ ਰਗੜਣ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਦੀ ਪੈਰਲਿਸਿਸ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦੀ ਜੜ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਵਾਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਤਗਰਾ ਦੀ ਜੜ, ਛਾਛ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਝਿੰਝੀਣੀ-ਵਾਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜਰ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਲਈ, ਖਾਣੇ ਜਾਂ ਮਾਸ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਵਾਤ-ਰੋਗ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘੀ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ ਸੁੱਕੀ, ਬਕਰੀ ਦੇ ਦੁਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਦੀ ਸੂਜਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ‘ਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਦ, ਘੀ, ਕਲਾ ਨਮਕ, ਮੋਮ, ਗੁੜ ਅਤੇ ਗੁਗਗਲੂ, ਸਰਜਾ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਤਲ-ਸਫਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਰ ਨੂੰ ਤਿੱਖੀ ਤੇਲ ਨਾਲ ਮਲ ਕੇ, ਅੱਗ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਢੱਕਣ ਨਾਲ, ਪੈਰ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਜਰਸਾ, ਸਿਖਥਕਾ, ਜੀਰਾ ਅਤੇ ਹਰਿਤਕੀ—ਘੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਲੁਣ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਜਲਣ ਦੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ, ਅੱਗ ‘ਚ ਸਾੜ ਕੇ ਜੌ ਦੀ ਰਾਖ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੁਣ ਰੂਪ ‘ਚ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਜਲਣ ਦੇ ਜਖਮ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਜ਼ਾ ਭੈਂਸ ਦਾ ਮੱਖਣ, ਜਲਿਆ ਹੋਇਆ ਤਿਲ, ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ, ਨਾਸਾ ਉੱਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਜਖਮ ਅਤੇ ਸਿਰਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਹਰਾ, ਕੈਫ਼ਰ ਅਤੇ ਗੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਖਮ, ਜਾਂ ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਬਣਿਆ, ਜਦ ਸਫੈਦ ਹੋਵੇ, ਉਪਚਾਰ ਨਾਲ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਪਕ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਾਂਗ-ਧਾਰੀ। ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚੋਟ ਵਾਲਾ ਜਖਮ, ਅੰਬ ਦੀ ਜੜ ਦਾ ਰਸ ਭਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਘੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਨਾਲ, ਹਥਿਆਰ ਦੀ ਚੋਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਪੁੰਖਾ, ਲੱਜਾਲੁਕਾ ਅਤੇ ਪਾਠਾ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲੁਣ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਹਥਿਆਰ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਾਕਜੰਘਾ ਦੀ ਜੜ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਲਈ ਸੁੱਕੀ, ਜਖਮ ‘ਚ ਪਕ ਅਤੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਤਿਲ ਦਾ ਤੇਲ, ਅਪਾਮਾਰਗ ਦੀ ਜੜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਚੋਟ ਦੇ ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਭਯਾ, ਕਲਾ ਨਮਕ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਲੈਣ ਨਾਲ, ਅਜੀਰਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ੰਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਂਦੇਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਉਪਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਨਿਰੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ।