ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਰੋਗਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ‘ਚ ਆਰਤੀ ਲਿਆ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੁਣ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ। ਗੁੰਜਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਜਦੋਂ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਪਿਸਾਬ ਨਾਲ ਰਗੜ ਕੇ, ਚਾਂਦੀ, ਤਾਮਬੇ ਜਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਛੜੀ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੰਧੇਰੇ (ਆਖਾਂ ਦੇ ਰੋਗ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਮਲ੍ਹਮ ਰਗੜ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰਾ, ਪੀਤ-ਰੋਗ (ਜੌਂਡਿਸ) ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੋਸ਼ਾ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਵੀ ਪੀਤ-ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੂਰਵਾ, ਅਨਾਰ ਦਾ ਫੁੱਲ, ਅਲਕਤਕਾ ਅਤੇ ਹਰੀਤਕੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਪਾਈਲਸ ਅਤੇ ਵਾਤ-ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪੀਸ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਰਸ ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਨੀਲਾ ਤੇ ਲਾਲ ਪਾਈਲਸ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਂ ਦਾ ਘੀ, ਸਾਲ ਦੀ ਲਾਕ, ਧਨੀਆ, ਸਾਂਭਾ ਲੂਣ, ਧਤੂਰਾ, ਲਾਲ ਗੇਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ ਤੇਲ ਨਾਲ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਠਾਂ ਦੀਆਂ ਫਟੀਆਂ ਜਾਂ ਜਖ਼ਮ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਮਲੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਚਬਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਸਰ ਦੇ ਬੀਜ ਖਾਣ ਨਾਲ, ਜੇ ਦੰਦ ਢੀਲੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਟਗਰਾਸ, ਕੁਸ਼ਟਾ, ਇਲਾਈਚੀ, ਮੁਲੀਠੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇਹ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਨੀਆ ਖਾਣ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਦੀ ਬਦਬੂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਸੈਲੇ, ਤਿੱਖੇ ਜਾਂ ਕਰਵੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਤੇਲ ਦੀ ਰਗੜ੍ਹ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸਦਾ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਖ਼ਮ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੱਟਾ ਮੰਡ ਤੇ ਤੇਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਪਾਨ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦਾ ਜਲ ਕੇ ਬਣਿਆ ਚੂਰਨ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ, ਮੂੰਹ ਦੇ ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ! ਅਦਰਕ ਚਬਾ ਕੇ, ਕਫ਼ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਇਲਾਈਚੀ, ਮੁਲੀਠੀ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਪੀਪਲ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ। ਚਮਲੀ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਅਤੇ ਰਾਤ-ਰਾਣੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚਬਾ ਕੇ, ਗਲੇ ਦੀ ਸੁੱਕਣ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਨੱਕ, ਸਿਰ ਜਾਂ ਜੀਭ ਵਿੱਚ ਰਕਤ-ਵਿਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਤੂਤ ਦੇ ਬੀਜ ਦਾ ਰਸ, ਹਲਦੀ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ, ਪਕਾ ਕੇ, ਨੱਕ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਸਿਰ ਦੇ ਰੋਗ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਗਲੇ ਦੇ ਰੋਗ ਤੁਰੰਤ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ, ਰੋਸਰੀ ਪੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚਬਾ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਾਲਾ ਧਤੂਰਾ, ਦੁਧੀ, ਨੀਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜਾਂ ਵਿਆਪਕ ਕੀੜੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਦੁਧ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਘਸ-ਘਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ; ਕੇਕੜੇ ਦੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ, ਹੇ ਸ਼ਿਵ। ਇਕਵੀ ਦਿਨ ਤੱਕ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਦੇ ਫਲ, ਸਫ਼ੈਦ ਰਾਈ ਅਤੇ ਕੱਚੇ ਚਾਵਲ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ, ਦੰਦਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਧਰਾ, ਕੇਸਰ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਲੋਹਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੂਰਨ; ਜੌ ਅਤੇ ਚਾਵਲ, ਮੁਲੀਠੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਦ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁਧ ਅਤੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ, ਲਾਲ ਚੰਦਨ, ਮੰਜਿਸ਼ਠਾ, ਲੱਕ, ਮੁਲੀਠੀ, ਸ਼ਹਦ ਅਤੇ ਕੇਸਰ—ਸੱਤ ਦਿਨ ਤੱਕ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਚਿਹਰੇ 'ਚ ਚਮਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਦਰਕ, ਪੀਪਲ, ਗੁਡੂਚੀ ਅਤੇ ਕੰਟਕਾਰੀ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਚਨ ਦੀ ਅੱਗ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਾਤ-ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਕਸ਼ਟ-ਰੋਗ ਲਈ, ਕਰੰਜਾ, ਪਰਪਟਾ, ਉਸੀਰਾ, ਬਹਤੀ ਅਤੇ ਕਟੁ-ਰੋਹਿਨੀ ਵਰਤੋ। ਗੋਕਸ਼ੁਰਾ ਪਕਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਥਕਾਵਟ, ਜਲਨ, ਪਿੱਤ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਬੇਹੋਸ਼ੀ ਤੇ ਕਸ਼ਟ-ਰੋਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਪਲ ਦਾ ਚੂਰਨ, ਸ਼ਹਦ ਤੇ ਘੀ ਨਾਲ, ਦੁਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਦਿਲ ਦੇ ਰੋਗ, ਖਾਂਸੀ ਅਤੇ ਬੇ-ਕਾਇਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਢਾਂ ਲਈ, ਅੱਧਾ ਕਰਸ਼ਾ ਹੀ ਲਓ; ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਰਾਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰੋ, ਹੇ ਨੰਦੀਧਵਜ। ਦੁਧ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦਾ ਪਿਸਾਬ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਬੇ-ਕਾਇਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਅਤੇ ਕਕਜੰਧਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ ਦੁਧ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁਲੀਠੀ, ਮੁਸਤ, ਸਾਂਭਾ ਲੂਣ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਵਰਤੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਬਿਖੜੀ ਹੋਵੇ, ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ ਦਾ ਚੂਰਨ ਤੇ ਲਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ। ਕਕਜੰਘਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਿਰ 'ਤੇ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇਲ, ਖੱਟਾ ਮੰਡ ਅਤੇ ਸਰਜਾ ਲਾਕ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣੀ ਮਲ੍ਹਮ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ, ਜਲਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਰਕਤ-ਜਵਰ ਤੇ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੀ ਜਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਕਸ਼ੈਲਾ, ਮੰਥਾ, ਸੁੱਕਾ ਅਦਰਕ, ਪਾਪਨਾ, ਭੇਡਕਾ, ਸੌਵੰਜਨਾ, ਗੋਕਸ਼ੁਰਾ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਦੀ ਛਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪਾਣੀ, ਹੀੰਗ ਤੇ ਜੌ-ਖਾਰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਵਾਤ-ਰੋਗ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਪਲ, ਪੀਪਲ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਭੱਲਾਤਕ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਕਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਪੇਟ-ਦਰਦ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸ਼ਵਗੰਧਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ, ਚੀਟੀ ਦੇ ਟੀਲੇ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪੀਸ ਕੇ ਰਗੜ੍ਹ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਰੁਦ੍ਰਾ, ਪੱਟੇ ਦੀ ਲਕਵਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਹਤੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪੀ ਕੇ, ਵਾਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਤਗਰਾ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਛਾਸ਼ ਨਾਲ ਪੀਣ ਨਾਲ, ਝਿੰਝਣੀ-ਵਾਤ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀ ਜੋੜਨ ਲਈ, ਭੋਜਨ ਜਾਂ ਮਾਸ-ਰਸ ਨਾਲ ਲਓ; ਇਹ ਵਾਤ-ਰੋਗ ਅਤੇ ਹੱਡੀ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਠੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘੀ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਸੁੱਕਾ ਕੇ, ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਦੁਧ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਪੈਰ ਦੀ ਸੋਜਨ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਦ, ਘੀ, ਸਾਂਭਾ ਲੂਣ, ਮੋਮ, ਗੁੜ, ਗੁਗਗਲੁ, ਸਰਜਾ ਲਾਕ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਤਲ-ਵ੍ਰਧੀ (ਸਪਲੀਨ) ਸ਼ੁਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਚਾਰਯਾਂ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਉਪਚਾਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖਤਾ ਸਦਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰਹੇ।